سرّ سلوک (ترجمه و شرح رسالة الولاية میرزا احمد آشتیانی) - رودگر، محمد جواد - الصفحة ٢٦١ - * انواع توحيد

«- توحيد بدين معنا- توحيد اطلاقى- از جمله امورى است كه توفيق اثبات آن تنها نصيب پيروان آئين اسلام گشته است و مذاهب و اديان گذشته از آن محروم بوده‌اند، زيرا ظاهر آنچه از ايشان درباره توحيد بدست ما رسيده مقام «واحديت» است ...»[١]

حضرت امام خمينى ; در اشاره به «عملى بودن» توحيد كه با رياضات قلبيه حاصل شود مى‌نويسد:

«... و علم توحيد شايد از كلمه توحيد كه تفصيل است، عملى بودن آن نيز استفاده شود چه كه به حسب مناسبت اشتقاق، توحيد از كثرت رو به وحدت رفتن و جهات كثرت را در عين جمع مستهلك و مضمحل نمودن است و اين معنى با برهان حاصل نيايد بلكه به رياضت قلبيه و توجه غريزى به مالك القلوب بايد قلب را از آن‌چه برهان افاده نموده آگاه نموده تا حقيقت توحيد حاصل شود.»[٢]

مرحوم استاد علامه طباطبائى رضى اللّه عنه در مواضع متعدد تفسير الميزان از توحيد علمى و عينى يا نظرى و عملى و حتى از شناخت راه‌هايى كه انسان سالك را به مقام توحيد الهى مى‌رساند بحث نموده‌اند[٣] و در تذييلات بر نوشته‌هاى حكمى سيد احمد كربلائى و محمد حسين كمپانى اصفهانى نيز ابحاث عميق و شيرين و دلنشينى را آورده‌اند[٤] چنان‌كه در على ٧ و فلسفه الهى و رسائل توحيدى نيز بحث‌هاى فراوانى را مطرح كرده‌اند كه بسيار قابل تأمل و بهره‌بردارى است چه اين‌كه «توحيد» عصاره و فشرده اسلام ناب پيامبر اكرم ٦ و عترت طاهره‌اش عليهم السّلام است.

صدر المتألهين شيرازى معروف به ملا صدرا پس از بحث از توحيد به شيوه‌

[١] - رسائل توحيدى، ص ٣٣، ترجمه على شيروانى، انتشارات الزهراء، چاپ اول، سال ٧٠.

[٢] - آداب الصلاة، ص ١٠٣.

[٣] - تفسير الميزان، ج ١، ص ٣٩٩ تا ٤٠٩، ج ٤، ص ٣٧٦، ج ٦، ص ٩٠ تا ٩٦ و ١٨٧ تا ١٨٨، ج ١٠، ص ٢٩٧، ج ١١، ص ١٩٠ و ٣٠٥، ج ١٢، ص ١٤٣ و ٢٣ و ٢٨، ج ١٣، ص ١٣٤، ج ١٤، ص ٣٠٣، ج ١٧، ص ٣٧٦، ١٨، ص ٢٠٠، ج ٢٠، ص ٢٤٧.

[٤] - توحيد علمى و عينى، انتشارات حكمت، سيد محمد حسين تهرانى.