«اين رهروان هنگامى كه وارد مرحله توحيد شده، پاى روى بساط قرب نهادند، هر چه تا امروز داشتند و از آن خود مى‌ديدند و در آن دعواى استقلال مى‌نمودند، يك سره از دست داده و از آن حق ديده، دعوى دروغين خود را پس مى‌گيرند. آن وقت است كه بزرگترين راحتى را درمى‌يابند و از مطلق رنج و تعب آزاد مى‌شوند و از هر ترس و اندوه رهايى مى‌يابند، زيرا چيزى را مالك نيستند تا از رسيدن آسيبى بترسند يا از آسيبى كه رسيده باشد اندوهگين گردند.» [١] و علامه طباطبايى ; بحث از بحث مستوفى و كامل از طريق معرفت نفس و لوازم آن و استناد به حديث امام هفتم ٧ «ليس بينه و بين خلقه حجاب الّا خلقه ...» [٢] مى‌نويسند: «و هذا الحديث الشّريف أجمل بيان لأحسن طريق، فيبتدى‌ء، بالاسباب الواردة شرعا للانقطاع من التوبة و الانابة و المحاسبة و المراقبة و الصمت و الجوع و الخلوة و السهر و يجاهد بالأعمال و العبادات ...» [٣] لذا مى‌يابيم كه چگونه شريعت با همه مراتب و ساحت‌هايى كه دارد براى اهل «معنا» در همه احوال و اطوار برنامه داشته و هرگز سقوط تكليف در هيچ شرايطى نخواهد بود، تنها مراتب فهم و فعل، علم و عمل، معرفت و محبت، عرفان، عشق و عبادت آدميان در سلوك الى اللّه متفاوت است كه اختلاف تشكيكى و اشتدادى مراتب سالكان نه تنها نفى شريعت و سلب تكليف نيست بلكه مثبت و موجب تكليف در مراتب بالاتر و والاتر براى عارفان حقيقى است چنانكه سالكان ديار قرب و عارفان لقاء ربّ چشم و دلشان تنها به ياد محبوب و ذكر دوست روشن و آرام است و آتش شوق ديدار آنها را بيشتر به عبادت، مناجات و لابه و ناله مى‌كشاند و اوّاب، اوّاه، منيب و مخبت هستند وَ ما يَتَذَكَّرُ إِلَّا مَنْ يُنِيبُ‌ [٤] و همه اطوار و شئون وجوديشان شريعت‌گرايى است كه على ٧ در دعاى كميل فرمود: «اسئلك بحقّك و قدسك و اعظم صفاتك و اسمائك، ان تجعل اوقاتى من اللّيل و النّهار بذكرك معموره و

[١]. طباطبايى، معنويت تشيّع، ص ٢٠٢- ٢٠٣.

[٢]. توحيد صدوق، ص ١٧٩.

[٣]. رسالة الولايه، فصل چهارم.

[٤]. غافر، ١٣.