سرّ سلوک (ترجمه و شرح رسالة الولاية میرزا احمد آشتیانی) - رودگر، محمد جواد - الصفحة ١٢٣ - «مراتب ولايت»

در اينجا لازم است تقسيماتى كه حكيم فرزانه و عارف الهى مرحوم ميرزا مهدى آشتيانى در تعليقه‌اش بر شرح حكمت منظومه در تفسير و توضيح عبارت حكيم سبزوارى كه فرموده: «و فى عين محدوديته ظلا و فيئا» به بحث «مراتب وجود» كه محصول حكمت متعاليه و تشكيك در مظاهر كه همان ذوق عارف است اشاراتى عميق نموده‌اند و تشكيك را به اقسامى تقسيم نموده‌اند كه عبارتند از: ١- تشكيك عامى ٢- تشكيك خاصّى ٣- خاص الخاصى ٤- اخص الخّواصى ٥- صفاء خلاصة خاص الخاصى ٦- صفاء خلاصة اخص الخواصى. مطالبى گران آورده‌اند كه در توضيح و شرح متن ميرزا احمد آشتيانى بسيار روشنگر است:

در اين سخن حكيم سبزوارى اشاره است به اوج تشكيك خاصى به تشكيك خاص الخاصى، توضيح اينكه: مصنّف (سبزوارى) در بحث از وجود، نظريه فهلويون از حكماء را اختيار نموده كه قائل به ذو مراتب بودن وجود و اينكه وجود داراى درجات متفاوت و متفاضل است مى‌باشند آنگاه بر فهلويون اعتراض شده كه لازمه اين ديدگاه در حقيقت وجود اين است كه واجب الوجود را محدود بدانيم چه اينكه او نيز همچون ساير مراتب وجود، مرتبه‌اى از وجود خواهد بود.

غير از مراتب ديگر و محاط و تحت احاطه قيّومى وجود مطلق كه شامل او و غير از مراتب است، خواهد بود كه در اين صورت وجود مطلق همان لا بشرط است.

ما گرچه بر وفق نظر فلاسفه فهلوى تشكيك را در مراتب پذيرفته‌ايم. ولى با اين وجود چون از نظر ما واجب الوجود فوق ما لا يتناهى بما لا يتناهى» است و درواقع اصل و شى‌ء اوست و ساير مراتب ظلّ و فى‌ء و سايه او، به اين ترتيب در نهايت به اين نتيجه مى‌رسيم كه وجود مطلق لا بشرط است كه واجب است و باقى موجودات به‌

[١] - برگرفته‌اند نقد النصوص ص ٤٨ سيد حيدر آملى.