سرّ سلوک (ترجمه و شرح رسالة الولاية میرزا احمد آشتیانی) - رودگر، محمد جواد - الصفحة ٣٣٣ - مقامات و مراحل سير و سلوك بر محور آموزههاى ناب اسلامى

الف) سلوك قبل از وصول و جذبه، به اين معنا كه سالك پس از انجام مجاهدت‌هاى درونى و هجرت‌هاى وجودى و انفسى و تحمل رياضت طى مقامات در رهن جذبات الهيه و جلوات غيبيه قرار گيرد و بارقه‌هاى الهى و لمعات رحمانى شامل حال او گردد كه در خطبه على ٧ مبنى بر «قد أحيا عقله و أمات نفسه، حتّى دق جليله و لطف غليظه و برق لامع كثير البرق فابان له الطّريق و سلك به السّبيل ...»[١] آنرا مشاهد كرده‌ايم.

ب) سلوك پس از وصول و جذبه، به اين صورت كه خداى سبحان ابتدا جذباتى و نفحاتى را شامل حال بنده خويش مى‌نمايد و بر او جلوه مى‌نمايد و يك گوشه چشمى به او نشان مى‌دهد و لذت روحانى ديدار محبوب او را به سير و سلوك و مجاهده وامى‌دارد كه ارباب معرفت قسم اول را «سلوك محبيه» و قسم دوم را «سلوك محبوبيه» و سالكان راه را سالك مجذوب يا مجذوب سالك نيز ناميده‌اند.[٢]

استاد جوادى آملى در خصوص سير و سلوك اخلاقى مى‌فرمايند: «محدثان» بر اساس برداشت‌هاى خاصى كه از قرآن دارند مسائل اخلاقى و سلوكى را تبيين و «متكلمان» بر محور روش كلامى، اخلاقى، علمى، سير و سلوك عملى را تشريح و «حكيمان» برپايه بينش حكمت متعاليه الهى سير و سلوك اخلاقى- عرفانى را ترسيم كرده‌اند و آن‌گاه براساس روش حكمى خواجه نصير الدين طوسى در كتاب «اوصاف الاشراف» كه براى مراحل سير و سلوك «شش باب» و براى هر باب «شش اصل» ذكر كرده است به استثناى آخرين باب كه فناى در حق است و درجات و فصول آن نامحدود و ناپيدا كرانه است و البته استاد جوادى آملى در بحث‌هاى تفصيلى خويش هر از چندگاهى نقدهايى نيز نموده‌اند.

[١] - نهج البلاغه، خ ٢١٠.

[٢] - قيصرى، رسائل، فصل ٢، تصحيح جلال الدين آشتيانى، ص ٢٦؛ مشارق الدرارى فرغانى، به كوشش عثمان يحيى و هانرى كربن، ص ٧٨.