سرّ سلوک (ترجمه و شرح رسالة الولاية میرزا احمد آشتیانی) - رودگر، محمد جواد - الصفحة ٢٨٥ - احتياج و اشتياق

نبوده است بلكه بصورت آرام، آرام و تدريجى در بستر بعثت‌ها و نبوتها با هدف شكوفاسازى زمينه‌هاى عقلانى انسان و اسرار علمى و عملى پنهان و مكنون و مستور در شاكله و سرشت آدمى حاصل گشت و استكمال نهادى و جوهرى انسان از «درون» در پرتو عقل و از برون در سايه «وحى» و در مجموع در اثر رهائى آدمى از بت‌هاى ذهنى، روحى و طواغيت درون ذات و برون ذات و آزادانديشى و آزادگى روحى بدست آمد كه هم در حكمت و فلسفه در حل بسيارى از مسائل هستى‌شناختى راه گشا شد و هم در عرفان و معرفت باطنى مايه بركت و خير كثير در حوزه معرفت شناختى و سلوك عملى و عينى گشت تا توحيد معرفتى، توحيد وجودى و توحيد صمدى را به ارمغان آورد پس نظريه فقر وجودى به تحولات عقلانى باطنى ماقبل يا پيشين و تكامل و تطورات فكرى، اخلاقى عرفانى مابعد يا پسين وابسته است و نقش وحى و معارف وحيانى و «انسان كامل» از خاتم الانبياء تا خاتم الاوصياء در اين زمينه انكارناپذير است.

البته فقر فلسفى هرگاه در پرتو وحى مبين شكوفاتر شد و چون خورشيدى در مشرق وجود و باطن انسان درخشش يافت انسان را از طبيعت به ماوراء طبيعت و از درگاه به بارگاه قدس ربوبى و از مقام محضر به منزل «حضور» مى‌كشاند و فهم و شهود فراگير و قرآنى را در صحيفه دل و صفحه عقل انسانى متجلّى مى‌سازد و نظريه «فقر وجودى» بر هستى‌شناسى، انسان‌شناسى و خداشناسى‌اى والاتر از مقوله حكمت و عرفان يعنى شناخت و شدنهاى دينى و ايمانى استوار است كه به تعبير رازشناسانه و رازدارانه صاحب گلشن‌راز شيخ شبسترى: