سرّ سلوک (ترجمه و شرح رسالة الولاية میرزا احمد آشتیانی) - رودگر، محمد جواد - الصفحة ٢٥٩ - * انواع توحيد

٣. توحيد عيانى‌

٤. توحيد عيانى كشفى‌

١. توحيد شهودى: توحيد شهودى عيانى و وجدانى ذوقى را سه مرتبت است.

اول آن‌كه حضرت حق به تجلى افعالى بر سالك متجلى شود و سالك صاحب تجلى جميع افعال و اشياء را در افعال حق فانى يابد و در هيچ مرتبت، هيچ شيئى را غير حق فاعل نبيند و غير از او مؤثر نشناسد و اين مقام را «محو» مى‌نامند.

دوم آن‌كه حضرت حق به تجلى صفاتى بر سالك متجلى گردد و سالك صفات تمام اشياء را در صفات حق فانى يابد و صفات اشياء را در صفات حق بيند و غير حق را مطلقا هيچ صفت نبيند و اشياء را مظهر و مجلاى صفات الهى بشناسد كه اين مقام را «طمس» گويند.

سوم آن‌كه حضرت حق به تجلى ذاتى بر او متجلى شود و سالك تمام ذوات اشياء را در پرتو نور تجلى ذات خدا فانى يابد و تعيّنات عدمى و وجودى به فناء در توحيد ذاتى مرتفع شود و هيچ شيئى را بغير حق موجود نبيند و نداند و وجود را حق داند و بجز وجود واجب، موجود ديگرى نبيند كه اين را «محق» گويند كه صاحب اين مقام تمام اشياء و صفات و افعال را متلاشى در ذات حق داند.»[١]

٢. توحيد علمى: توحيد علمى آن است كه بداند كه غير از حق هيچ موجود نيست و اشياء مظاهر حقند و به صورت همه اوست.[٢]

٣. توحيد عيانى و ٤. توحيد عيانى كشفى كه موقوف بر آن است تا سالك طريق تصفيه به مقامى برسد كه تعين و هستى مجازى وى كه پرده جمال الهى گشته و مانع مشاهده بود محو فانى گشته و بى‌خود شود و خود را حق ديده به لسان حق ناطق به نطق «انا الحق» گردد.[٣]

[١] - شرح گلشن‌راز، ص ٢٦٨.

[٢] - شرح گلشن‌راز، ص ٣٧١.

[٣] - همان، ص ٢٧١.