شهاب الدين سهروردى (م ٥٨٧ ق) نيز «حدّ» و «تعريف منطقى» را در كتابهاى خود، مورد اشكال قرار داده است، از جمله، در حكمةُ الاشراق‌، زير عنوان «قاعِدةٌ إشراقيّةٌ فى هَدْمِ قاعدةِ المشّائين فى التَّعريفات» مى‌گويد: فَتَبَيَّنَ انّ الْاتيانَ عَلى الحّدِ- كما التزم به الْمَشّاوون- غير ممكنٍ لِلإنسانِ، وَ صاحِبُهُم اعْتَرَفَ بِصُعُوبَة ذلك؛ فَاذَنْ لَيْسَ عِنْدَنا الّا تَعْرِيفاتٌ بِامُورٍ تخُصّ بالاجتماع.[١] از آنچه گفتيم، آشكار شد كه ارائه «حدّ» (تعريف حقيقى كه مركّب از جنس و فصلِ قريب است)- آن گونه كه فيلسوفان مشّايى مى‌گويند- براى انسان ممكن نيست. پيشواى بزرگ آنان (ارسطو) نيز به دشوارى آن (به دست آوردن حد براى اشيا) اعتراف كرده است. بنا بر اين، تعريفها و حدهايى كه ما داريم، شامل چند خصوصيت است كه در چيزى (محدود) جمع شده است.

فيلسوف بزرگ، صدر المتألّهين شيرازى (م ١٠٥٠ ق) نيز در اين باره سخنانى بس مهّم دارد: اعْلَم انّ افاضل البشر قاصِرون عن ادراك حقائق الامور السماوية و الارضية على وجهها و عن الإحاطة بدقائق الصنعة و عجائب الفطرة و آثار العناية و الحكمة التى فيها.

بل الاكثرون عاجزون عن ادراك حقيقة النفس الّتى هى ذات الشخص و تفاصيل احوالها و سريان قوتها فى آلاتِ البدن و حواسه و أعضائه و كيفية ترتيب الاعضاءِ ... فاذا كانت احاطةُ الانسانِ بنفِسِه و بَدَنِه- على ماينبغى- متعذِّرةً فَكَيْفَ يكونُ الاحاطةُ بما فى العالمِ الجسمانىِّ و الروحانىّ ممكنةً.[٢] بايد بدانى كه فاضلان زبده بشر، از درك حقايق امور آسمانى و زمينى، بدان سان كه درخور است، و از احاطه به دقايق آفرينش و عجايب فطرت (سرشت خلق) و آثار عنايت و حكمت الهى در آنها، دستشان كوتاه است؛ بلكه بيشتر فاضلان بشر از شناخت حقيقت نفس، يعنى ذات خود و حالات و چگونگى‌هاى گوناگون آن و جارى شدن نيروهاى آن در ابزارهاى بدن و حواس و عضوهاى آن و چگونگى چينش و نظم اعضاى بدن عاجزند ... پس در صورتى كه اطّلاع كامل يافتن انسان از نفس خود و بدن خود، چنانكه مى‌سزد، امكان‌پذير نباشد، چه سان ممكن خواهد بود كه درباره آنچه در عالم اجسام و عالم ارواح هست و مى‌گذرد، اطّلاع كامل به هم رساند؟

و در اين گونه سخنان حكيمانه و اظهارات خردمندانه، توسط صاحب نظران بزرگ‌

[١] - مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج ٢، ص ٢١

[٢] - الأسفار الأربعة، ج ٧، ص ١١٩