بدان گمان مى‌رود سبب ترجيح نيّت بر عمل آن است كه نيّت رازى است كه كسى جز خدا بر آن آگاه نيست، در حالى كه عمل امرى آشكار است و فعل نهان افضل از آشكار مى‌باشد و اين درست است، ليكن مراد و مقصود نيست. چه هرگاه نيّت كند كه در دل خدا را ياد كند يا درباره مصالح مسلمانان بينديشد اطلاق حديث اقتضا مى‌كند كه نيّت تفكر بهتر از تفكّر باشد، و نيز ممكن است گمان رود كه سبب ترجيح آن است كه نيّت تا پايان عمل دوام دارد در صورتى كه عمل دوام ندارد. ليكن اين هم قول ضعيفى است چه بازگشت آن به اين است كه عمل بسيار بهتر از اندك است و حال آن كه چنين نيست كه نيّت اعمال نماز گاهى جز در چند لحظه دوام ندارد در صورتى كه اعمال آن ادامه دارد و عام بودن حديث مقتضى آن است كه نيّت او بهتر از عملش باشد. گاهى هم گفته مى‌شود: معناى حديث اين است كه مجرد نيّت بهتر از عمل بدون نيّت است. البته اين سخن درست است ليكن بعيد است كه آن مراد باشد چه عمل بدون نيّت يا در حال غفلت اصلا خير و فايده‌اى ندارد و مجرّد نيّت بهتر از آن است و روشن است كه ترجيح براى شركت كنندگان در امرى است كه بر آن خير و فايده‌اى مترتّب باشد. بلكه منظور آن است كه هر طاعتى كه با نيّت و عمل تحقق مى‌يابد ضمن آن كه هر يك از نيّت و عمل از اعمال خوب به شمار مى‌آيند نيّتى كه از جمله طاعات باشد از عمل بهتر است، چه هر يك از اين دو در تحقّق مقصود مؤثّرند ليكن اثر نيّت بيش از اثر عمل است و اين معنايش آن است كه نيّت مؤمن از جمله طاعات اوست بهتر از عمل اوست كه آن نيز از جمله طاعات وى بشمار مى‌رود، غرض آن كه بنده در نيّت و عمل داراى اختيار مى‌باشد و هر دو عمل اويند ليكن از ميان اين دو نيّت بهتر است و معناى حديث همين است.

مى‌گويم: براى اين حديث معناى ديگرى است و آن اين است كه مؤمن نيّتش آن است كه عباداتش را به نيكوترين وجه انجام دهد امّا وقتى به اداى آنها مشغول مى‌گردد متوجّه مى‌شود كه اين آرزو برايش ميسّر نيست و از اين كه آنها را به گونه‌اى كه سزاوار بوده ادا

«١» طبرانى از حديث سهل بن سعد؛ الشعب بيهقى از حديث اسن به سند ضعيف ، الجامع الصغير، كافى كلينى ، ج ٢، ص ٨٢.