راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٦١ - امّا سبب اوّل- و آن عبارت است از محبّت انسان به ذات

اشاره كرده و فرموده است: أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ«١» و نيز: شَهِدَ الله أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ«٢». و از اين ديدگاه بوده است هنگامى كه يكى از اهل معرفت را پرسيدند: به چه چيز خداوند را شناختى؟ پاسخ داد: پروردگارم را به پروردگارم شناختم و اگر پروردگارم نبود، او را نمى‌شناختم. خداوند به دسته دوم اشاره كرده در آن جا كه فرموده است: سَنُرِيهِمْ آياتِنا في الْآفاقِ وَ في أَنْفُسِهِمْ«٣» و نيز: أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا في مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ«٤» و نيز: قُلِ انْظُرُوا ما ذا في السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ«٥» و نيز: الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً ما تَرى‌ في خَلْقِ الرَّحْمنِ من تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى‌ من فُطُورٍ، ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسِيرٌ«٦». طريقه دوم براى اكثر مردم آسانتر و براى سالكان هموارتر است و قرآن كه به تدبّر و تذكّر و تفكّر و عبرت گرفتن و نظر كردن در آيات بى شمار الهى امر مى‌كند، نظرش بيشتر به همين طريقه است.

اگر بگويى: هر دو طريقه مشكل است، راهى به ما نشان بده كه به كمك آن معرفت به دست آوريم و به محبّت الهى برسيم.

پاسخ اين است كه بدانى طريق عاليتر استشهاد به حق تعالى بر مخلوقات است، ليكن اين راهى دشوار و سخن درباره آن از حد فهم بيشتر مردم بيرون است و ذكر آن در كتابها سودى ندارد، امّا طريقى كه آسانتر و نزديكتر است بيشتر آن داخل محدوده فهم مردم مى‌باشد و آنچه افهام را از درك آن قاصر كرده اعراض مردم از تدبّر در آيات الهى و اشتغال آنها به شهوات دنيوى و بهره‌گيرى از لذّات نفسانى است و چيزى كه مانع بيان اين طريقه است وسعت و كثرت و انشعاب ابواب آن است كه براى آنها حد و نهايتى وجود ندارد، زيرا هيچ ذرّه‌اى از برترين آسمانها تا فرودترين زمينها نيست، جز اين كه در آن شگفتيها و نشانه‌هايى‌