چيزهاست. پس از آن لذّت آرايش و لباس و سوارى بر چهارپايان در او ظاهر مى‌شود، در اين هنگام لذّت بازى را حقير و ناچيز مى‌شمارد. پس از آن لذّت مباشرت و كامجويى از زنان در او پديدار مى‌شود و براى رسيدن به اين هدف همه چيزهايى را كه پيش از اين مورد علاقه او بوده ترك مى‌كند. پس از اين لذّت رياست و برترى جويى و افزون طلبى در او آشكار مى‌گردد و اينها محبوبترين و چيره‌ترين و نيرومندترين لذّتهاى دنياست چنان كه خداوند فرموده است: اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفاخُرٌ«١»، سپس غريزه ديگرى در او نمايان مى‌شود كه به وسيله آن لذّت معرفت خداوند و شناخت افعال او را درك مى‌كند و با ظهور اين غريزه همه غريزه‌هاى پيش را حقير مى‌شمارد.

بنابراين غريزه‌اى كه متأخّر است، قويتر از غريزه پيشين است و آخرين غريزه همان است كه ذكر شد، چه علاقه به بازى در سالهاى كودكى و دوستى آرايش در سنّ تميز و دوست داشتن زن در سنّ بلوغ و علاقه به رياست از بيست سالگى و دوست داشتن علوم نزديك چهل سالگى ظاهر مى‌شود و اين بالاترين مقصد است. همان گونه كه كودكان به كسى كه بازى را ترك كند و به ملاعبه با زنان و طلب رياست بپردازد مى‌خندند، سران و رئيسان نيز به كسى كه رياست را رها كند و به كسب معرفت الهى مشغول شود، لبخند مى‌زنند و عارفان مى‌گويند: إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ«٢».

سبب آن كه لذّت نظر در آخرت افزون از لذّت معرفت در دنياست.

بدان مدركات دو قسم است:

١- آنچه در خيال مى‌آيد، مانند صورتهاى مختلف و اجسام رنگارنگى كه از حيوان و نبات در مخيّله نقش مى‌بندد.

٢- آنچه به خيال در نمى‌آيد مانند ذات بارى تعالى و هر چه جسم نيست، چون علم، قدرت، اراده و جز اينها.

هنگامى كه آدمى انسانى را مى‌بيند، چنانچه چشمانش را بر هم نهد، صورت او را در مخيّله خود آماده مى‌يابد به طورى كه گويا به او مى‌نگرد، ليكن زمانى كه چشمانش را بگشايد و بنگرد تفاوتى ميان اين دو خواهد ديد كه مربوط به اختلاف ميان آن دو صورت‌

«١» حديد/ ٢٠: بدانيد زندگانى دنيا بازى و سرگرمى و تجمل خواهى و برترى جويى و افزون طلبى است .

«٢» هود / ٣٨. اگر ما را سخره مى كيند، ما نيز شما را به همين گونه مسخره خواهيم كرد. بزودى خواهيد دانست .