امّا مقصود پرداختن به اسامى نيست، چه اصطلاحات مختلف است و افراد ضعيف گمان مى‌كنند كه اختلاف در معانى است، زيرا آنها پيوسته معانى را از الفاظ مى‌طلبند و اين عكس چيزى است كه واجب است.

بنابراين دل به سبب درك معانيى كه زاييده خيال نبوده و محسوس نيستند، با ديگر اجزاى بدن تفاوت دارد مانند درك آفرينش جهان و اين كه آن نياز به آفريننده‌اى مدبّر و حكيم دارد كه موصوف به صفات الوهيّت باشد. ما بايد اين غريزه را عقل بناميم به شرط آن كه از اين واژه طرق مجادله و مناظره فهميده نشود، چه عقل بدين معانى مشهور شده و به همين سبب دسته‌اى آن را نكوهش كرده‌اند و گرنه صفتى كه انسان با داشتن آن از چهارپايان ممتاز مى‌شود و به وسيله آن معرفت خداوند را به دست مى‌آورد، ارزشمندترين صفات آدمى است و شايسته نيست آن را نكوهش كنند. اين غريزه در انسان آفريده شده است تا به وسيله آن همه حقايق امور را فرا گيرد و مقتضاى طبع آن معرفت و دانش است و همينها لذّت آن است، چنان كه لذّت ديگر غرايز نيز همان چيزى است كه مقتضاى طبع آنهاست. پوشيده نيست كه در دانش و معرفت لذّت است تا آن جا كه اگر كسى به دانش و معرفت منسوب شود، هر چند در حدّى اندك، شاد مى‌شود و اگر به كسى نسبت نادانى داده شود، اگر چه كم، غمناك مى‌گردد و اين صفت در انسان به قدرى شديد است كه حتى در سبقت گرفتن به علم در چيزهايى حقير و پست و باليدن به آن نمى‌تواند صبر و شكيبايى كند. مثلا كسى كه بازى شترنگ را مى‌داند، با همه پستى آن نمى‌تواند از تعليم آن خوددارى كند و از ذكر آنچه مى‌داند خاموشى گزيند. همه اين حالات به سبب كثرت لذّت علم و كمالى است كه به سبب آن در ذات خود احساس مى‌كند، زيرا علم از اخصّ صفات ربويى و بالاترين نقطه كمال است. از اين رو انسان هنگامى كه به هوشمندى و فراوانى دانش ستوده مى‌شود، در طبع خود احساس خوشحالى و شادمانى مى‌كند، چه با شنيدن اين ستايش كمال ذات و كمال علم خويش را احساس مى‌كند و از خود خوشحال مى‌شود و بدان لذّت مى‌برد.

سپس بايد دانست كه لذّت دانش كشاورزى و بافندگى و درزيگرى مانند لذّت دانش سياست و كشوردارى و علم تدبير امور خلق نيست. همچنين لذّت دانستن علم نحو و شعر مانند لذّت شناخت خداوند و دانستن صفات و فرشتگان او و ملكوت آسمانها و زمين‌

«١» زمر / ٢٢: آيا كسى كه خدا خدا سينه اش را براى اسلام گشاده كرده و بر فراز مركبى از نور آلهى قرار گرفته ...