راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣٧٠ - باب هشتم برخى از احوال مردگان كه از طريق مكاشفه در خواب روشن شده است

را به طور كلّى به احوال مردگان و اين كه به دو دسته سعادتمند و تيره بخت منقسم شده‌اند آشنا مى‌سازد، ليكن اين كه حال زيد يا عمرو عينا چگونه است به هيچ وجه بر ما روشن نيست، و اگر ما بر ايمان زيد و عمرو تكيه كنيم نمى‌دانيم بر چه حالى مرده‌اند و عاقبت آنها چگونه بوده است، و اگر بر صلاح ظاهر آنها اعتماد كنيم محلّ تقوا دل است و آن امرى نهانى است كه حتّى بر صاحب تقوا نيز پوشيده است چه رسد به ديگرى، و صلاح ظاهر را بدون تقواى باطن حكمى نيست، چه خداوند فرموده است: إِنَّما يَتَقَبَّلُ الله من الْمُتَّقِينَ«١».

بنابراين شناخت حال زيد و عمرو به مشاهده آنها و ديدن آنچه بر آنها جارى مى‌شود ممكن نيست، و زمانى كه آنها مى‌ميرند از جهان ملك و شهود به عالم غيب و ملكوت منتقل مى‌شوند و اين عالم با چشم ظاهر ديده نمى‌شود و تنها با چشم ديگرى كه در دل هر انسانى آفريده شده است مشاهده مى‌گردد ليكن انسان از شهوتها و سرگرميهاى دنيوى پرده‌اى ضخيم فراهم آورده و بر روى آن انداخته است كه با آن چيزى نمى‌بيند و تا موقعى كه اين پرده از جلو چشم دلش برداشته نشود تصوّر نمى‌رود بتواند چيزى از عالم ملكوت با آن ببيند. اين پرده چون از جلو چشم پيامبران عليه السّلام برداشته شده بود لا جرم به عالم ملكوت نگريستند و شگفتيهاى آن را مشاهده كردند، و مردگان را ديدند و از آنها خبر دادند. از اين رو پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله فشار قبر را بر سعد بن معاذ و زينب«٢» دخترش و همچنين پدر جابر را هنگامى كه به شهادت رسيد مشاهده فرمود، چه آن حضرت خبر داد كه خداوند او را در قرب خود نشانيد بى آن كه پرده‌اى در ميان باشد. اين نوع مشاهده را نمى‌توان براى غير از پيامبران و اوليايى كه مقام آنان به ايشان نزديك است اميد داشت و آنچه براى امثال ما ميسّر است مشاهده ديگرى است كه ضعيف است جز اين كه آن نيز پرتوى از مشاهده نبوى است و مقصودم از آن، ديدن در خواب است كه از انوار نبوّت است چنان كه پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله فرموده است: «رؤياى صالحه جزئى از چهل و شش جزء نبوّت است»«٣» و اين نيز انكشافى است كه جز با برداشتن اين پرده از جلو چشم دل حاصل نمى‌شود به همين سبب جز به خواب انسان صالح راستگو نمى‌توان اطمينان كرد، و كسى كه بسيار دروغ مى‌گويد نمى‌توان خواب او را باور داشت و آن كه تباهيها و گناهان بسيار مرتكب مى‌شود دلش تاريك است‌