حضرت دريايى از حكمت است و اگر عالم در آن به نحوى كه سزاوار است تأمّل كند شايد در تمام طول عمرش چشم از آن بر ندارد. شرح يكايك آيات و اخبار بسيار طولانى است و اينك در اين قول آن حضرت بنگر كه فرموده است: «جبرئيل در دل من دميد كه دوست بدار آن را كه دوست مى‌دارى كه عاقبت از او جدا مى‌شوى و آنچه خواهى زندگى كن كه سرانجام مى‌ميرى، و هر چه خواهى بكن كه بدانها جزا داده مى‌شوى«١».» اين سخن مشتمل بر حكم گذشتگان و آيندگان است و براى انديشمندان كافى است كه در سراسر عمر خويش در آن بينديشند، چه اگر بر معناى آن آگاهى يابند و يقين بر دل آنها غالب شود در آن مستغرق شده و بكلّى ميان او و توجّه به دنيا حايل خواهد شد.

آرى اين است طريق تفكّر در علوم معامله و صفات عبد از حيث آن كه كدام محبوب حق تعالى و كدام مكروه اوست. مبتدى بايد پيوسته انديشه‌اش را در اين افكار مستغرق كند تا بتواند دلش را به اخلاق پسنديده و مقامات شريف آباد و درون و برونش را از صفات ناپسند پاك و منزّه گرداند و بداند با آن كه عمل او افضل از ديگر عبادات است ليكن مطلوب غايى و مقصد نهايى نيست، بلكه كسى كه بدين عمل مشغول است از مقصد صدّيقان محجوب است چه مطلوب آنها تنعّم به فكر در جلال و جمال خداوند و مستغرق كردن دل است در آن به طورى كه از خود فانى شود به اين معنا كه خود و احوال و مقامات و صفات خويش را فراموش كند و همه فكرش را در محبوب متمركز سازد و مانند عاشقى بى‌پروا باشد كه به هنگامى كه محبوب را مى‌بيند مجال ندارد كه به احوال و اوصاف خود بينديشد بلكه مانند بهت زده‌اى كه بكلّى خود را از ياد برده است پيوسته به محبوبش مى‌نگرد، و اين منتهاى لذّت عاشقان است.

امّا آنچه ما ذكر كرديم تفكّر در آباد كردن درون بود تا براى تقرّب و وصال محبوب شايستگى يابد، ليكن اگر همه عمرش را به اصلاح نفس بگذراند ديگر كى مى‌تواند از لذّت قرب برخوردار شود. از اين رو خواص در بيابانها مى‌گشت، حسين بن منصور او را ديد و به وى گفت: در چه كارى؟ پاسخ داد: در بيابانها مى‌گردم و حالم را در توكّل اصلاح مى‌كنم، گفت: عمرت را در تعمير باطنت فانى كردى ديگر فناى در توحيد كجاست؟ از اين رو فانى شدن در يگانه حق نهايت مقصود طالبان و عاليترين نعمت صدّيقان است.

اما پاكيزه كردن خود از صفات مهلك به مثابه خروج زن از عدّه در نكاح است، و

«١» پيش از اين ذكر شده است .