متضمّن ثواب است به جا مى‌آورد و مقصودش از آن طلب رضاى خدا نيست بلكه براى آن است كه مردم او را بستايند و ميل دارد آن را به گوش مردم برساند و اين همان كسى است كه به عبادت خدا شرك ورزيده است.» سپس فرمود: «هر بنده‌اى در پنهانى عمل خيرى انجام دهد روزگار نمى‌گذرد جز اين كه خداوند خيرى را براى او ظاهر مى‌كند، و هر بنده‌اى عمل شرّى در پنهانى مرتكب شود روزگار نمى‌گذرد جز اين كه خداوند شرّى را برايش ظاهر مى‌كند«١».

و نيز از آن حضرت نقل شده كه: خداوند فرموده است: «من بهترين شريك هستم هر كس در عملى كه انجام مى‌دهد ديگرى را با من شريك كند من آن را نمى‌پذيرم جز آن چه برايم خالص باشد«٢»».

غزّالى مى‌گويد: پاسخ اين است كه اين احاديث آنچه را ذكر كرده‌ايم نقض نمى‌كند بلكه مراد از آن كسى است كه تنها دل به دنيا بسته است چنان كه فرموده است: «كسى كه براى چيزى از دنيا هجرت كند بهره‌اش همان است»، يا آن چيز بر نيّتش غلبه داشته باشد. ما بيان كرديم كه عمل او گناه و تعدّى است نه آن كه طلب دنيا حرام است، بلكه طلب آن از طريق اعمال دينى حرام مى‌باشد، زيرا متضمّن ريا و دگرگون كردن وضع عبادت است. امّا واژه «شركت» اگر مطلق باشد در جايى صدق دارد كه هر دو قصد مساوى باشند و ما ذكر كرديم كه اگر دو قصد مساوى باشند با يكديگر مقاومت مى‌كنند. در اين صورت امر به زيان يا به سود او نيست و نمى‌توان بر عملش اميد ثوابى داشت. سپس انسان به هنگام شركت پيوسته در معرض خطر است زيرا نمى‌داند كدام يك از اين دو قصد بر ضمير او غلبه دارد و بسا همين امر مايه وبال او شود. از اين رو خداوند فرموده است: فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً، يعنى با شريك قرار دادن چيزى در نيّت كه بهترين حالت آن سقوط هر دو جزء نيّت است نمى‌توان اميد لقاى پروردگار را داشت. و رواست گفته شود كه: مقام شهادت جز با اخلاص در جهاد حاصل نمى‌شود، و بعيد است كه بگويند: اگر كسى انگيزه دينى‌اش چنان باشد كه او را براى صرف جهاد به حركت درآورد هر چند غنايمى در كار نباشد و بتواند با دو دسته از كفّار كه يكى توانگر و ديگرى فقير باشد بجنگد و او براى اعلاى دين خدا به جنگ با كافران توانگر و دست يافتن بر غنايم آنان رغبت كند در اين صورت به طور قطع براى‌

«١» همان ماخذ، ج ٢، ص ٢٩٣، شماره ٣ و ٢.

«٢» همان ماخذ، ج ٢، ص ٢٩٥، شماره ٩.