بندگانش. و چون سوره اخلاص مشتمل بر يكى از اين سه قسم است كه آن تنزيه حق تعالى است، لذا پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله آن را با ثلث قرآن برابر كرده و فرموده است: «كسى كه سوره اخلاص را بخواند ثلث قرآن را خوانده است»«١» زيرا منتهاى تنزيه او آن است كه در سه چيز يگانه و بى همتا باشد.

١- كسى كه همنوع و شبيه اوست از او حاصل نشود، قول «لم يلد» گوياى آن است.

٢- از كسى كه همنوع و نظير اوست حاصل نشده باشد قول «و لم يولد» دليل آن است.

٣- در مرتبه او كسى وجود نداشته باشد كه مانند او بوده هر چند اصل و فرعى نداشته باشد، قول او وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ دلالت بر آن دارد. و همه اين معانى در جمله: قُلْ هُوَ الله أَحَدٌ جمع است، و همگى تفصيل قول لا إله إلّا الله است.

اينها اسرار قرآن است و امثال آنها در قرآن بى شمار است، و هيچ خشك و ترى نيست كه در كتاب مبين نباشد. از اين رو ابن مسعود گفته است: قرآن را كاوش كنيد و عجايب آن را بجوييد، چه در آن علوم اولين و آخرين است و مطلب چنان است كه وى گفته است. و نمى‌شناسد آن را جز كسى كه در يكايك كلمات آن تفكّر بسيار كند، و فهم خود را صاف و پاكيزه سازد تا هر كلمه آن برايش گواهى دهد كه كلام جبّار قاهر و پادشاه مقتدر است و سخنانى خارج از حدّ توانايى بشر مى‌باشد و چون بيشتر اسرار قرآن ضمن داستانها و اخبار گنجانيده شد و در فهم و استنباط آنها حريص و كوشا باش تا عجايبى بر تو مكشوف شود كه در برابر آنها علوم ظاهر فريبى را كه از محدوده علوم قرآنى خارج است حقير و ناچيز بشمارى.

اين است آنچه مى‌خواستيم در معناى انس و انبساط كه ثمره آن است و تفاوت بندگان خدا در آن بيان كنيم.

در بيان معناى رضا به قضاى الهى و حقيقت و فضيلت آن‌

بدان رضا يكى از ثمرات محبّت و از بالاترين مقامات مقرّبان است و شناخت حقيقت آن براى اكثر مردم دشوار است، و به سبب تشابه و ابهام آن جز براى كسانى كه خداوند دانش تأويل را به آنها آموخته و در دين فقيه گردانيده روشن نيست. چه دسته‌اى رضا به چيزى را

«١» مسند احمد از حديث ابى بن كعب ، صحيح بخارى نظير آن ، ج ٦، ص ٢٣٢ از حديث ابن سعيد خدرى .