رسالههاى خطى فقهى - گروه محققان - الصفحة ٥٧٩ - فرق دهم ملاحظه اينكه كفار بيش از دو برابر نباشند

و مراد از متحرّف كسى است كه منتقل شود از حالتى به حالتى براى مصلحتى مانند طلب آب و هوا يا مواضع مرتفعه يا وسعت مكان يا راست كردن زره يا پوشيدن يا كندن چيزى كه مصلحتى در آن باشد.

و مراد از متحيّز كسى است كه منظم شود براى يارى جستن و قوّت گرفتن به جماعتى، خواه كم باشند يا بسيار، نزديك باشند يا دور، به حدى كه عرفاً و عادةً خارج از مقاتله نباشند و در غير تحرّف و تحيّز، مسلمين را واجب است ثبات اگر چه ظن غالب ايشان به هلاكت باشد «على الاظهر، وفاقاً للأكثر به اطلاق آيات كتاب» كه از آن جمله است آيه‌ «إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ»[١] و آيه‌ «إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا»[٢] و يا اين كه شايد مسلمين در قتل مشركين غالب آيند و خلاف ظن ايشان ظاهر شود، چه خداوند عالميان فرموده‌اند: «إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ»[٣].

و ضعيف است قول كسانى كه عدم ظن هلاكت را در وجوب ثبات شرط دانسته‌اند و متمسك شده‌اند به آيه‌ «لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ»[٤] به اين كه حفظ نفس هميشه واجب و جهاد با سلامت نفس، وقت ديگر ممكن است، چه القاى نفس به اين تهلكه كه عدم حفظ نفس را موجب است، منافى جهاد نيست بلكه آن مقصود شارع است در جهاد.

«روى أنّ رجلاً من اْلأصحاب حمل على صفِّ العدوّ فصاح به الناس: ألقى بيده‌

[١]. انفال، آيه ١٥.

[٢]. همان، آيه ٤٥.

[٣]. همان، آيه ٦٥.

[٤]. بقره آيه ١٩٦.