به راستى كه توبه و بازگشت از گناه و روى آوردن به خداوند و پشيمانى از گذشته خويش و عزم راسخ بر تركِ هر آنچه كه آدمى را از بارگاه خداوند دور مى‌دارد، كارى است كارستان. و رنج طاعت را، بر بدنى كه شيرينى گناه نافرمانى را چشيده، هموار كردن و در نهايت، افتادن در دامِ خجلتى هستى‌سوز، از بزرگ‌ترين نعمتهاى خداوند است؛ زيرا كه ستردنِ ناپاكى‌ها، و پوشاندن نقص‌ها و كاستى‌ها، و خشنودى خداوند و خشم و ناخشنودى شيطان، كليد گشايش درهاى بهشت‌اند و زمينه‌ساز تابش فروغ معارف الهى بر لوحِ جان آدمى، و مايه فرود آمدنِ بخششهاى خداوند از بارگاهِ قدس ربوبى و ... همه و همه، از بركات و حسناتِ توبه است كه امام (ع)، آن را «عطاى نيكو و بخشش بزرگ» مى‌داند؛ عطايى كه شخصيت آدمى را از نو مى‌سازد و روح او را طراوت و شادابى مى‌بخشد. و اين همه زيبايى و جمالِ معنوى است كه ساحتِ ستايش امام را از قلمرو تكوين به حوزه تشريع گسترش مى‌دهد. «الْحَمْدُللَّهِ الَذِّى دَلَنَّا عَلىَ التَّوْبَةِ ...».

شريعت آسان‌

متفاوت بودن شيوه توبه در شريعتهاى گذشته نسبت به اسلام، از نكته‌هاى بسيار مهم و دلربايى است كه امام سجّاد (ع) در اين قسمت از نيايش خود، به اجمال، بدان اشاره فرموده است: فما هكَذا كانَتْ سُنَّتُهُ فِى التَّوْبَةِ لِمَنْ كانَ قَبْلَنا. آيين او در توبه پيشينيان، چنين نبوده كه در ميان ما روا و جارى است.

توبه از گناهِ شرك و گوساله‌پرستى و بازگشت به سوى خداوند و سرشت نخستين (يكتاپرستى)، در ميانِ قومِ بنى اسرائيل، جز با ريختن خونهاى آلوده يكديگر و در حقيقت، يك «فَصدِ اجتماعى» امكان‌پذير نبود؛ زيرا مردمانى بودند كه ايمانشان آميخته به اوهام و تعصّبهاى ناروا بود و حقيقت را با باطل در آميخته بودند و آن را با لباس حق آراسته كرده، با سركشى هوسها و بهانه‌جويى‌هاشان خدا و خويشتن را از ياد برده بودند و با اينكه آيات الهى را تلاوت مى‌كردند، در آنها نمى‌انديشيدند و قوانين خداوند را زير پا مى‌نهادند

[١] - مثنوى، دفتر دوم، بيت ٦٩٤.