خداى پاك، درهاى بازگشت را به روى او گُشاد، و كلمه توبه و بخشايش را به وى تلقين كرد، و بازگشت به بهشت را به او وعده داد، و او را به دنيا [كه سراى آزمايش و ازدياد نسل است‌] فرو فرستاد.

حقيقت توبه‌

حقيقت توبه، به خود آمدن و گونه‌اى قيام و انقلاب درونى عليه خود كردن و به كژى‌ها و نقصها و ناراستى‌هاى خود پى‌بردن و اعتراف كردن، در پيشگاه خود و خداوندْ شخصيتِ خود را برهنه كردن، دفتر گذشته را ورق زدن است و برگذشته خود پا نهادن و طرحى نو، در انداختن و در باقيمانده عمر، تغيير مسير دادن و از خداى تعالى آمرزش طلبيدن و تلخىِ پشيمانى را تا ژرفاى جان احساس كردن است. اينها نكته‌هايى است كه در كلام اميرمؤمنان به اشارت آمده است؛ آن گاه كه مردى در حضور او «اسْتَغْفِرُ اللَّهَ» گفت، و آن حضرت فرمود:

ثَكِلَتْكَ امُّكَ! اتدرْى‌ مَا الْاسْتِغْفارُ؟ انَّ الْاستِغْفارَ دَرَجَةُ الْعِلِّيِّينَ، وَ هُوَ عَلى‌ سِتَّةِ مَعانٍ: اوَّلُها النَّدَمُ عَلى‌ ما مَضى؛ وَ الثَّانى‌ الْعَزْمُ عَلى‌ تَرْكِ الْعَودِ الَيهِ ابَداً؛ وَ الثَّالِثُ انْ تُؤدِّىَ الَى الْمَخْلُوقينَ حقُوقَهُمْ حَتَّى تَلْقَى اللَّهَ امْلَسَ لَيْسَ عَلَيكَ تَبِعَةٌ؛ وَ الرَّابعُ انْ تَعْمِدَ الى‌ كُلِّ فَريضةٍ عَلَيكَ ضَيَّعتَها فَتُؤَدِّىَ حَقَّها؛ و الخامسُ انْ تَعْمِدَ الَى اللَّحْمِ الذِّي نَبَتَ عَلَى السُّحْتِ فَتُذِيبَهُ بِالْاحْزانِ حَتَّى تُلْصِقَ الْجِلْدَ بِالعَظَمِ وَ يَنْشَا بَيْنَهُما لَحْمٌ جَديدٌ؛ وَ السّادِسُ انْ تُذِيقَ الْجِسْمَ الَمَ الطَّاعَةِ كَما اذَقْتَهُ حَلاوَةَ الْمَعْصِيَةِ. فَعِندَ ذلِكَ تَقُولُ: «اسْتَغْفِرُ اللَّهَ».[١] مادرت به عزايت بنشيند! مى‌دانى استغفار، چيست؟ استغفار، مقام بلندْ مرتبگان است و اسمى است كه آن را شش معناست: نخست: پشيمانى برگذشته؛ دوم:

عزيمت بر ترك و بازگشت به طور هميشه؛ سوم: اينكه حقوق مردم را ادا

[١] - همان، حكمت ٤١٧