و انسان دارد. ليكن انسان كه غالباً ستمگر و نادان است، نه از حمل آن امتناع ورزيد و نه از خطرِ قبول و سنگينى و مسئوليت آن، به هراس افتاد و در نتيجه، به سه گروه منافق و مشرك و مؤمن منقسم شد.

انسانِ مسئول و مكلّف‌

در متون اسلامى، از انسان با عنوان «اشرف مخلوقات» ياد مى‌شود. همه مخلوقات- چنانكه پيش از اين، گفته شد- از آن حيث كه مخلوق خداوند و بازتاب يا بازتاباننده جنبه‌اى از حكمت خداوندند، شريف‌اند؛ ولى انسان، از آن جهت كه به مستقيم‌ترين وجهى، منعكس كننده حكمت الهى و به كامل‌ترين وجهى، مظهر صفات الهى است، اشرف همه مخلوقات است. انسان، تنها موجودى است كه در مركز يا كانون اين جهان قرار دارد، و هم از اين روست كه تنها او به تمام معنا، خليفه خداوند است:

انّىِ جاعِلٌ فىِ الْارْضِ خَليفَةً.[١] من، در زمينْ جانشينى (براى مخلوق پيشين يا نماينده‌اى از خود) خواهم آفريد.

انسان قدرت دارد كه بر همه مخلوقات سلطه پيدا كند:

وَسَخَّرَ لَكُم مَا فِي السَّموتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ.[٢] و آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است، همه را كه از سوى اوست، براى شما رام ساخت. هر آينه در اين [كارها] نشانه‌هاست براى مردمى كه مى‌انديشند.

امّا مسئوليت نيز دارد كه از همه اين مخلوقات، مراقبت نمايد. مسئوليت او، از همه مخلوقات، بيشتر و عظيم‌تر است؛ زيرا به او آگاهى و ادراكى عطا شده است تا بتواند ذات خداوند را دريابد و از دستورات او اطاعت كند، و در عين حال، اين آزادى و امكان نيز به او داده شده است كه بتواند از دستور خداوند اطاعت نكند. از اين رو، در منابع اسلامى (قرآن و سنت) به تكرار، مسئوليت انسان در پيشگاه خداوند، و حتّى در قبال ديگر مخلوقاتِ خداوند، گوشزد شده است. امام على (ع) فرمود:

اتَّقوا اللَّهَ في عِبادِهِ وَ بلادِهِ فَانَّكُمْ مَسئُولُونَ حتَّى عَنِ الْبِقاعِ وَ الْبَهائِمِ اطيِعُوا

[١] - بقره، آيه ٣٠

[٢] - جاثيه، آيه ١٣