مگر نه اين است كه انسانِ دانا و تواناى امروز با بهره‌گيرى از فرمانهاى موجى و الكترونيك، مين يا بمب آتش‌زايى را كه خود ساخته، خنثا مى‌كند؟ بنا بر اين، چرا خداى توانا نتواند چيزى را كه خود ساخته، با يك فرمان از كار بيندازد و خنثا كند؟ «انَّ اللَّهَ عَلى‌ كُلِّ شَىْ‌ءٍ قَديرٍ».

آن گمان‌انگيز را سازد يقين‌		مِهرها روياند از اسبابِ كين‌
پَروَرَد در آتش، ابراهيم را		ايمنىّ روح سازد بيم را
از سبب سوزى‌ش من سودايى‌ام‌		در خيالاتش چو سوفسطايى‌ام.[١]

مقصود مولانا اين است كه من از سبب‌سوزى خدا حيرانم و در اين باره به حكم عقل و خِرد، اعتمادى ندارم. در مورد كارهاى خداوند هم چون سوفسطاييان، نمى‌توانم داورى قطعى و جزمى بكنم؛ چرا كه از يك سو، خداوند، جهان را بر اساس قانون علّت و معلول پديد آورده است و از سوى ديگر، با يك اراده، قانونهاى جارى بر جهان را از اثر مى‌اندازد و اين، مرا حيران و سرگردان كرده است.

چشم بر اسباب از چه دوختيم؟		گر ز خوشْ‌چشمان كَرَشم آموختيم‌
هست بر اسباب، اسبابى دگر		در سبب منگر، در آن افكن نظر
انبيا در قطع اسباب آمدند		معجزات خويش بر كيوان زدند
بى‌سبب، مر بحر را بشكافتند		بى‌زراعت، چاشِ گندم يافتند
ريگها هم آرد شد از سعى‌شان‌		پشم بز، ابريشم آمد، كَش كَشان‌
جمله قرآن هست در قطع سبب‌		عزّ درويش و هلاكِ بُو لهب‌
مرغِ بابيلى دو سه سنگ افكند		لشكر زفتِ حَبَش را بشكند
پيل را سوراخ سوراخ افكند		سنگِ مرغى كه به بالا پَر زند
دُمّ گاوِ كُشته بر مقتول زن‌		تا شود زنده همان دَم در كفن‌

حَلق بُبْريده جَهَد از جاى خويش‌		خونِ خود جويد ز خون‌پالاى خويش‌
همچنين ز آغازِ قرآن تا تمام‌		رَفْضِ اسباب است و علّت، وَالسّلام.[٢]

مولانا، در مثنوى با اينكه به نظام سَبَب و مُسبّب و يا علّت و معلول در جهان، سخت پايبند است، بر وفق مشرب عارفانه خود، معتقد به «معيّت قيّومى» حق تعالى است. از اين‌رو، بر اين باور است كه نظام سبب و مسبّب به حوزه تنگ و حيطه ناچيزِ شناختِ بشرى محدود و مقصور نيست. از اين‌رو مى‌گويد: من نيز مى‌دانم كه اگر مثلًا سنگِ چخماق را بر آهن بكوبى، شراره آتش از آن مى‌جهد؛ امّا بايد دقّت كنى كه تنها علل و اسباب ظاهرى در كار نيست، بلكه بايد به علل و اسباب بالاترى نيز نظر بيفكنى. بايد بدين نكته توجّه كنى كه اين علل و اسباب ظاهرى و طبيعى تا وقتى مؤثّر است كه علل و اسباب باطنى، حكم ديگرى نكند؛ امّا به محض آنكه به اقتضاى مشيّت الهى، علل و اسباب پنهانى دخالت كند، علل و اسباب ظاهرى از اثر مى‌افتد، چنانكه مثلًا آتش سوزان، در عين حرارت نمى‌سوزاند، خاك نمى‌پوساند و دريا غرق نمى‌كند. او به آدميان هشدار مى‌دهد كه علل و اسباب ظاهرى، زير سيطره علل و اسباب باطنى است. مبادا كه علل و اسباب طبيعى پرده پندار شود و باعث گردد كه نتوانند اسباب و علل پشت پرده طبيعت را مشاهده كنند و از اسباب و علل پنهانى غفلت ورزند.

نقش دعا و استجابت در جهان‌

«دعا» در زنجيره علل و اسباب، يكى از علّتها و سببهايى است كه خدا در كار انسان، مؤثّر قرار داده است؛ يعنى اينكه آدمى بايد تمام وجودش به خدا توجّه كند و با او به راز و نياز پردازد، خواسته خود را با او در ميان بنهد و از او مدد بخواهد. درست است كه خدا همه چيز را مى‌داند و از خواست قبلى و رازِ درونى همه كس آگاه است؛ ولى همان طور كه او در مناسبات بشر با طبيعت نظام، كار و كوشش و عمل و بازده عمل را مقرّر كرده و نابرده رنج، گنجى و ناكرده كار، مزدى ميسّر نساخته، در مناسبات مستقيم انسان با خدا نيز نظام «دعا و استجابت» را مقرّر ساخته است و از همين روست كه فرموده است:

[١] - مثنوى، دفتر يكم، بيت ٥٤٦- ٥٤٨.

[٢] - مثنوى، دفتر سوم، بيت ٢٥١٥- ٢٥٢٥