وَاللَّهُ انْزَلَ مِنَ السَّمآءِ ماءً فَاحْيا بِهِ الْارْضَ بَعْدَ مَوْتِها انَّ فِى ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ.[٢] خداست كه از آسمان، آبى فرو فرستاد. پس با آن، زمين را پس از مردگى‌اش زنده كرد. همانا در آن، نشانه‌اى است براى مردمى كه بشنوند.

جمله «فَاحْيا بِه الْارْضَ»، بدين معناست كه با آب زمين را زنده مى‌كند و ما را به شناختن آب به عنوان زنده كننده زمين وا مى‌دارد.

آنچه از قرآن كريم درباره علل و اسباب و نقش آنها استفاده مى‌شود، اين است كه آفريدگار توانا و دانا، همه چيز را مى‌داند و بر همه كار، توانايى دارد، ولى جهان را با نظامى خاص آفريده و در اين نظام، برخى از آفريده‌ها را عهده‌دار نقش معيّنى در پيدايش برخى آفريده‌هاى ديگر كرده است.

نظام علّت و معلول از نظر قرآن كريم، نظامى است نيرومند، پُر ارج و داراى اعتبار، و انسان با آنكه به كمك نيروهاى خداداد و دانش و تدبر روزافرزونش مى‌تواند در داخل اين نظام به كارهاى شگفت‌انگيز دست بزند، ناگزير است در همه تلاشهاى خود، در همان محدوده روابط متقابل علّت و معلول عمل كند، وگرنه كوششهايش بى‌اثر مى‌ماند. امّا در همين نظام نيرومند و پراعتبار، زنجيره علل و اسباب، مقهور اراده خداست و در ايفاى نقشى كه دارند، فرمانبردار اويند و سرِمويى از فرمان او سر نمى‌پيچند:

انَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذى‌ خَلَقَ السَّمَواتِ وَالْارْضَ فِى سِتَّةِ ايَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى‌ عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِى اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالّنُجُومَ مُسَخّراتٍ بِامْرِهِ.[٣] همانا پروردگارتان خدايى است كه آسمانها و زمين را در شش روز (شش‌

[١] -« الا لَهُ الْخَلْقُ وَالْامْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمينَ. آگاه باشيد كه آفريدن و فرمان دادن ويژه اوست. بسى بزرگ و بزرگوار است خداى، پروردگار جهانيان»( اعراف، آيه ٥٤). ممكن است مراد از« خلق»، آفرينش تدريجى و مربوط به عالم طبيعت باشد، و مراد از« امر»، آفرينش دفعى و مربوط به عالم مجرّدات

[٢] - نحل، آيه ٦٥

[٣] - اعراف، آيه ٥٤