به هر روى، خواه نفس را «جسمانية الحدوث و روحانيةُ البقاء» بدانيم و خواه آن را «روحانية الحدوث و روحانية البقاء» بشناسيم، بنا بر هر دو نظريه، دانشمندان و حكيمان الهى، بر اين باورند كه با فرا رسيدن مرگ و مفارقت آن از بدن، به عالم برزخ (حد فاصل مرگ تا قيامت) منتقل مى‌گردد و در آن عرصه تا به پاخاستن رستاخيز، به زندگى موقت خود (خواه در نعمت، اگر نيكوكار باشد، و خواه در عذاب؛ اگر بدكار- ادامه مى‌دهد: «و فرارويشان، برزخى است تا روزى كه برانگيخته شوند».

بر اين اساس، بازگشت ارواح مردگان را به دنيا (نظريّه تناسخ) به دليلهايى چند مردود و باطل مى‌دانند:

١. درجه نفس در آغاز حدوث و پيدايش، درجه طبيعتِ سارى در اجسام است. سپس به تدريج بر حسب استكمالات مادّه به وسيله حركت جوهرى، ترقى مى‌كند تا بدانجا كه درجه نباتى و حيوانى را نيز احراز كند. پس هنگامى كه براى نفس يكى از درجاتِ فعليت، حاصل گشت، ديگر ممكن نيست كه با انتقال به بدن ديگر، از فعليت به قوه و استعداد محض باز گردد و مراحل و درجاتى را كه در نتيجه استكمال ذاتى، احراز نموده است، از دست بدهد؛ زيرا سير قهقرايى و بازگشت به حالت ابتدايى، در عالم آفرينش- كه پايه و اساس آن بر حركت صعودى است- محال و ممتنع است؛ مگر آنكه دوران عمر و بقاى موجودى، به سر آمده باشد و به جانب فساد و تباهى روى نهد و اجزاى وجودى وى، به كليات طبيعت بپيوندد؛ نه اينكه به سازمان جديدى از سازمانهاى خلقت انتقال يابد. و حكيمان، حركت قهقرايى را فساد مى‌نامند، نه بازگشت به حال اوّل.

نيز گفته شد كه صورت و ماده، در حقيقت، موجود واحدى هستند داراى دو جهت به نام فعل و قوّه كه هر دو با هم، در ذات و جوهر خويش حركت مى‌كنند و به تدريج، راه استكمال را مى‌پويند و در مقابل هر قوّه و استعدادى، فعليت خاصى است كه در نتيجه حركت، بدان فعليت نايل مى‌گردد. پس ممكن نيست نفسى كه درجه نباتى و درجه حيوانى را احراز نموده است، مجدداً به ماده «منى» يا جنينى در شكم مادر تعلّق گيرد. قبل از اين‌