پس از آنکه دریافتیم وی ثقه است ، به متنِ آن خبر می‌نگریم و آن را با سخنان و باورها و حال و روزی که از صاحبش می‌شناسیم ، می‌سنجیم . اگر با آن‌ها جور درآمد ، در راست و درست بودنِ خبر و اطمینان به آن ، شک نمی‌کنیم و گرنه ، در پذیرفتن آن خبر ، دست نگه می‌داریم ، نه به خاطر راوی (چرا که به راست‌گویی او اطمینان داریم) بلکه به خاطر شبهه‌ای که در متن خبر هست و می‌تواند ناشی از اشتباه یا فراموشی راوی باشد یا به رازی در آن خبر برگردد ، به خاطر امری که آن را وارسی نکرده‌ایم .

شاید این حالت نیز بر ما حتم سازد که تا اطمینان به صحت ، در آن خبر ، توقّف کنیم و شتابزده آن را دروغ ندانیم .

هرگاه این کار را انجام دهیم [و بی‌درنگ خبر را دروغ بشماریم] به کسی که خبر را برایمان آورده است ، دروغ بسته‌ایم ، در حالی که راست‌گویش می‌دانیم و به وی اطمینان داریم» .[١٢٦]

سَخاوی آورده است که یهود ادعا کردند رسول خدا «جِزْیَه» (مالیات سرانه) را از اهل خیبر برداشت و نوشته‌ای نشان دادند که در آن شهادتِ بعضی از صحابه بود و ادعا کردند که آن نوشته ، به خط امام علی علیه‌السلام است .

این سند ، در سال ٤٤٧ هجری ، نزد وزیر «القائم بالله عباسی» آورده شد . وی آن را به خطیب بغدادی نشان داد .

خطیب در آن نیک نگریست ، سپس گفت : این سند ساختگی است .

پرسیدند : از کجا فهمیدی که تقلّبی می‌باشد ؟

خطیب گفت : در این سند ، شهادت معاویه وجود دارد ، در حالی که معاویه در سال فتح مکه مسلمان شد و خیبر ، سال هفت

[١٢٦]. نقد الحدیث ١: ٤٣١ ـ ٤٣٢ ، اثر دکتر حسن حاج حسن.