ما در كتاب منع تدوين حديث روشن ساخته‌ايم كه چگونه ايده اجتهاد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم شكل گرفت و از آنجا مکتبِ اجتهاد و رأى ـ نزد اهل سنت ـ پديد آمد و اسباب و انگيزه‌هاى نهفته در وراى نقل اين گونه سخنان ، كدام‌اند .

با مرور تاريخ صدر اسلام ، به امور زيادى می‌توان پی بُرد كه از سوى شيخين (ابوبكر و عمر) و خلفاى پيرو آن‌ها ـ مانند عثمان و معاويه و ـ بروز يافت ؛ امورى كه بر مصالح خيالى و رأى شخصى بنا نهاده شد و بيشتر آن‌ها با اصول اسلامى ناسازگارى داشت ؛ مانند :

* برداشتن خليفه اول رَجْم را از خالد بن وليد ، با وجود ثابت بودن آميزش او با همسر مالک بن نُوَيْرَه در حال عده وفات و اعتراض عُمَر بر این کار .[١٤٠]

* تزويج خواهرش ـ اُمّ فَرْوَه ـ به اَشْعَث بن قَيْس پس از آنكه وى مُرتَد شد .[١٤١]

* بستن دست و پاى «فُجائه سلمى» و سوزاندن وى به آتش .[١٤٢]

* تعطيل عُمَر سهمِ «المؤلّفة قلوبهم»[١٤٣] با اينكه خدا در قرآن اين سهم را براى آن‌ها واجب ساخت با اين سخن كه :

﴿إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْـمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ ﴾؛[١٤٤]

مال‌هايى كه از طريق زكات گرد آیند براى فقيران است و مسكينان و كارگزاران ، و به دست آوردن دل‌ها (براى گرايش به اسلام) .

[١٤٠]. تاريخ طبرى ٢: ٢٧٤؛ البداية والنهايه ٦: ٣٢٣؛ اُسُد الغابه ٤: ٢٩٥؛ الكامل فى التاريخ ٢: ٢١٧.

[١٤١]. مستدرک حاكم ٤: ٨٠ ، حديث ٦٩٤٥؛ ثقات ابن حِبّان ٢: ١٨١؛ تهذيب التهذيب ١: ٣١٣ ، رقم ٦٥٣ ، اَشعث بن قيس.

[١٤٢]. تاريخ طبرى ٢: ٢٦٦؛ الإصابة ٣: ٥١٨ ، رقم ٤٢٤٨ ، طُرَيفة بن اَبان سلمى؛ الوافى بالوفيات ١٦: ٢٤٩ ، رقم ٣.

[١٤٣]. فتح القدير ٢: ٣٧٣.

[١٤٤]. سوره توبه (٩) آيه ٦٠.