همه اين امور به ناتوانى اين ادعاها (و عدم وجود محبت و دوستی و خویشاوندی میان اهل بیت و خلفا) رهنمون است . خاک ـ آن گونه كه آنان با الفاظ و ادعا تصور مى‌كننـد ـ كيميا نمى‌شود . اگر با استناد به اين نقل‌ها ، می‌خواهند وقوع اين زناشويى را بیان دارند ، مى‌بايست به پيامدهاى فاسد آن (و خدشه‌دار شدن سیمای عُمَر و محکومیت وی) تن دهند و اگر پيامدهاى آن را برنمى‌تابند نبايد به اين حكايت‌ها استناد كنند ؛ نه اينكه آنچه را به سودشان هست برگيرند و از آنچه به زيانشان باشد طفره روند .

اين اختلافات ـ بلكه گاه اين تناقض‌ها ـ ما را به بررسى گسترده‌اى فرا مى‌خواند تا همه جوانب اين ماجرا را بکاویم ، لیکن چنین فرصتی اکنون فراهم نیست ، و به همین مقدار بسنده می‌کنیم ؛ زیرا اگر همه چیزی به دست نیامد ، همه‌اش را نباید از دست داد .

این مناقشه‌ها را آوردیم تا از تندروی اهل سنت بکاهیم و آنچه را بر سر زبان‌هاست نگیریم و آن را حقیقتی ثابت ندانیم ؛ زیرا بسا مشهوری که اصلی ندارد .

در اين زمينه بايد موضوعات زير را بشناسيم [و اين عنوان‌ها را از نظرهاى گوناگون بکاویم و در آن‌ها ژرف بينديشيم] :

— اُمّ كلثوم كيست ؟ آیا همان بانویی است که تا ماجرای کربلا زنده ماند ؟ یا زنی است که در زمان معاویه درگذشت ؟

— دوره‌های زندگانى‌اش چگونه سپری شد ؟ چرا در تاریخ به نقل یک یا دو صحنه از آن‌ها بسنده می‌کنند ، می‌گویند وی و پسرش در یک روز مردند ؟

— آيا در میان زن‌های عُمَر ، در كسانى كه اُمّ كلثوم ناميده مى‌شدند ، اختلاطى

[٩٤٠]. ارشاد القلوب ٢: ٢٨٦.