دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٥٣٧ - ٢/ ١٥ جمع بين اضداد

خونْ روان است و خون كشته‌شدگان از آن مى‌چكد، از ميدان بر مى‌گردد و با اين حال، زاهدِ زاهدان و عارفِ عارفان است.

و اين از فضيلت‌هاى شگفت و ويژگى‌هاى ظريف اوست كه ويژگى‌هاى متضاد را در خويشتن جمع مى‌كند و خصايص پراكنده را گِرد مى‌آورد.

٤١٩٩. شرح نهج البلاغة: امير مؤمنان از اخلاق متضادّى برخوردار بود كه بسيار شگفت‌اند و پاره‌اى از آنها را سيّد رضى يادآور شده است. چون [خوى‌] غالب در ميان دليران و پا پيش‌گذاران و حادثه‌جويان و جرئت‌داران، آن است كه سنگدل، خونريز، نافرمان و متكبّر باشند و [خوى‌] غالب در ميان زاهدان، تاركان دنيا و لذّتهاى آن و مشغولان به پند دِهى مردم و بيم دهندگان آنان از معاد و يادآوران مرگ، آن است كه داراى دلى نرم و رقيق، قلبى ضعيف و طبعى سست باشند. و اين، دو حالتِ متضاد است كه در وى گِرد آمده است.

و از جمله شگفتى‌ها آن كه افراد شجاع و خونريز، غالبا داراى خويى درنده، طبعى ترسناك و غريزه‌اى وحشى‌اند و زاهدان و موعظه‌گران و پند دهان و دنياگريزان، غالبا داراى اخلاق گوشه‌گيرانه، و چهره‌اى گرفته‌اند و از مردم و انس با آنان گريزان‌اند. و امير مؤمنان، دليرترين و جنگجوترينِ مردم بود و با اين حال، زاهدترين و دورى گزين‌ترينِ مردم از لذّت‌هاى دنيا و پنددهنده‌ترين و يادآورترين آنان نسبت به ايّام اللّه و چيزهاى پندآموز و در عبادت، پر تلاش‌ترين و در داد و ستد، پايبندترين آنان به آداب بود.

با همه اينها، در اخلاق، لطيف‌ترينِ مردم و درخشانترين چهره و گشاده‌روترين و خوش‌روترين آنان و دورترينِ آنان گوشه‌نشينى دهشت‌انگيز يا اخلاق نفرت‌زا و