با مالك خود مخالفت ورزيده و قصدش اجراى اراده خودش بوده و از هواى نفس خويش پيروى كرده است، و چون بازگشته و مالكش ديده آنچه آورده است خلاف چيزى است كه به او دستور داده و به وى گفته است: چرا چيزى غير از آنچه به تو فرمودم آوردى؟ و بنده گفته است: من به اين كه تو كار را به خودم وانهادى اعتماد كردم و از دلخواه و اراده خويش پيروى نمودم زيرا بر كسى كه (كار) بدو واگذار شده چيزى منع نشده است. پس تفويض محال است.

(١) آيا بدين سبب لازم نمى‌آيد كه: يا مالك اين بنده مى‌تواند بنده‌اش را به پيروى از امر و نهى خود به اراده خويش، و نه به اراده بنده، وادار و به اندازه‌اى كه به او امر و نهى مى‌كند توانش دهد، و چون فرمانى به او فرمود يا از چيزى نهيش كرد پاداش و كيفر آن را هم به او بفهماند و او را (از مخالفت خود) بر حذر دارد و با توصيف پاداش و كيفرش او را به (فرمانبردارى) تشويق كند تا آن بنده قدرت مالكش را كه توان (اطاعت)[١] از امر و نهى و تشويق و توبيخ خود را به او داده بشناسد، و عدل و انصاف مالك شامل حال او شود و حجّتش بر او روشن گردد كه (موارد) بخشايش و بيم را با او تمام كرده، پس اگر بنده از فرمان مالكش پيروى كند پاداشش دهد و اگر از نهيش سر باز زند كيفرش دهد؟ يا اينكه (آن مالك) عاجز و ناتوان است و كار (بنده) را خواه خوب كند يا بد كند، و خواه فرمان برد يا نافرمانى كند، به خودش وانهاده؛ از كيفر دادن به او عاجز است و نمى‌تواند وى را به پيروى از فرمان خود وادارد؟. اثبات ناتوانى مستلزم نفى قدرت و خداوندى و ابطال امر و نهى و پاداش و كيفر، و مخالف با قرآن است كه مى‌فرمايد: وَ لا يَرْضى‌ لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَ إِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ‌- (خداوند) كفران را بر بندگانش نمى‌پسندد، و اگر سپاس بگزاريد آن را بر شما مى‌پسندد.»[٢] و فرموده (خداى) عزّ و جلّ كه: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ‌- از خداوند چنان كه سزاوار پرواى اوست، پروا كنيد و جز در مسلمانى نميريد»[٣] و فرموده او كه: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ما أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ ما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ‌- و جن و انس را جز براى آنكه مرا بپرستند، نيافريده‌ام از آنان رزقى نخواسته‌ام و نخواسته‌ام كه به من خوراك دهند»[٤] و فرموده او كه: اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً- خدا را بپرستيد و هيچ چيزى را شريك وى نگيريد ...»[٥] و فرموده او كه: و أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ‌- از خدا و از رسول اطاعت‌

[١] در متن« بما ملّكه من الطّاقة لامره ...» و در پاره‌اى نسخه‌ها،[ ... من الطّاعة- توان فرمانبرداريش را] آمده است.

[٢] الزّمر، ٧

[٣] آل عمران، ١٠٢

[٤] الذّاريات، ٥٦ و ٥٧

[٥] النساء، ٣٦