او، هم به اندازه خرد اوست كه بهترين پيشاهنگ و مايه زيبايى درونها و برونها است. كردار آدمى را بدان سنجند و انسان بدان پاداش يابد و به مدد آن به نيكبختى رسد و از تبه روزى و بلاها برهد.

خرد نشانه شرف آدمى و ترازوى دستاوردهايى است كه از نيك و بد فراچنگ آورد يا از خود بروز دهد. خداوند به روز رستاخيز بندگان را بگاه حسابرسى به اندازه خردى كه در جهان داشته‌اند به باز خواست گيرد.

خرد را نشانه‌ها و علامتها باشد كه صفتها بدان شناخته شود و كردارها و خصلتها بدان وابسته است، بر خردمند بدان راه يابند و همگان كردار نيك يا بد او را بدان شناسند و سراسر زندگانى و ميزان رهيابى و كمال روش و رفتار او را بدان بازدانند.

خرد، چنان كه امير مؤمنان على ٧ فرمود، بر دو گونه است: يكى طبيعى و ذاتى و ديگرى آموخته و فراچنگ آمده كه هر دو قوس صعود و نزول مى‌پيمايند و فراز و نشيب مى‌پذيرند و دارنده آنها ميان نيكبختى و بدبختى در نوسان است. نيكبخت آن كه خدايش به بخشيدن خرد خوشبخت ساخته و كارش را نيكو پرداخته و با كاميابى دمسازش نموده است، خداى مهربان را مى‌پرستد و فردوس را از آن خود مى‌سازد، به يارى خرد دستاوردهاى نيكو فراچنگ آرد و خيرش افزون گردد و رفتارش صالحانه و كردارش نيكو شود و خوى و خصالش به راستى استوار گردد.

بدبخت آن ديگرى كه به، ناشايستها گرايد، هوشش را در نيرنگ و انديشه‌اش را در مكر و فريب به كار گمارد و از نكوكارى پروا دارد و سست گامى كند، چون به سخن درآيد، گناه جويد و چون كلامى گويد راه ناحق پويد، اگر فتنه‌اى بدو پيشنهاد شود بر آن بشتابد و اگر كژ انديشى‌اى بيند بيدرنگ بدان دست يازد.

به راستى دانش نور و رهگشاى خرد است كه سنگلاخ زندگى را بپيرايد و خردمند را به خير رهبرى كند و به راههاى سلامت و جادّه‌هاى نيكبختى و صلاح و شاهراه كردار سودمندش رهنمون آيد. خردمند بدان كمال پذيرد و به رهيابى تمام رسد و درخت زندگيش شكوفا شود. از سخنان حكمت بار امام صادق ابو عبد اللَّه ٧ است كه فرمود: «آن را كه خرد نيست، صلاحى نباشد و آن را كه دانشى نيست، خرد نباشد.» تحف العقول‌[١] در دانش و دين و حكمتها و آداب و اخلاق و فرهنگها، آراسته سخنى است كه از ميوه‌هايش گرسنگان سير شوند و تشنگان بهره گيرند و خردمند بدان انس جويد، گزيده سخنان و درهاى غلتان حكمت چون سرچشمه‌اى روان است كه خداوند بر زبان گوياى صالحان و راستان جارى ساخته و اين درسهاى والاى دانشهاى گرانقدر را گنجورانى از خاندان وحى براى پرورش خردهاى سالم باشند كه امامان معصومند كه آلودگى جاهليّت دامان پاكشان را نيالوده و چركين جامه‌هاى خود را بر اندام پاكيزه ايشان نپوشانده است.

[١] در ترجمه فارسى رهاورد خرد برابر نهاده شد.- م.