و امّا «مهلت در وقت» همان دوران عمرى است كه انسان از آن‌گاه كه شناخت و معرفت بر او واجب مى‌آيد تا سر رسيد مهلت عمر، از آن بهره مى‌برد، و اين از هنگام تميز يافتن و بلوغ است تا رسيدن مرگ. پس هر كه در راه جستجوى حق بميرد و به كمال آن نرسيده باشد، عاقبت به خير است. و اين است گفته خدا كه: وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ‌- الآية-.

هر كس كه از خانه و كاشانه خويش به عزم هجرت در راه خدا و پيامبرش بيرون رود ... تا پايان آيه»[١] (كه مى‌فرمايد: ... فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ .. ...- ... حقا كه پاداش او بر خداوند است ...) هر چند به سبب نداشتن مهلت اتمام كار خود به همه شرايع و مقرراتش هم عمل نكرده باشد. يقين است، بر شخص بالغ چيزهايى حرام شده كه بر كودك، تا وقتى كه به مرحله بلوغ نرسيده، حرام نشده است و در گفته اوست (عزّ و جلّ كه فرمايد): وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَ‌ ... الآية- به زنان مؤمن بگو كه ديدگانشان را فرو گذارند تا پايان آيه»[٢] كه بر ايشان باكى نباشد كه زيور خود را به كودك بنمايند و همچنين ديگر احكام بر كودك جارى نيست.

(٢)

توشه‌

و امّا اين كه فرمود «توشه» معنايش توانگرى و داشتن مايه‌اى است كه بنده براى اجراى فرمان خدا از آن كمك مى‌گيرد، و اين گفته خداست كه: ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ ... ... الآية- ... بر نيكوكاران ايرادى نيست ...»[٣] نبينى كه (خداوند) عذر كسانى را كه هزينه سفر جهاد نداشتند پذيرفته و بر كسانى كه امكان داشتند و هزينه سفر و مركب سوارى براى انجام حج و جهاد و مانند آن داشتند حجّت را تمام (و انجام اين فرائض را واجب) كرده است؟ و همچنين عذر درويشان را پذيرفته و بدين گفته خود حقّى براى ايشان در دارايى توانگران واجب كرده (كه فرمود): لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ‌ ... الآية- (صدقات) براى فقيرانى است كه در راه خدا بيچاره و ناتوان شده‌اند ...»[٤] پس فرموده است كه آنان را معاف دارند و تكليف براى آنچه نتوانند و ندارند به ايشان نفرموده است.

[١] النساء، ١٠٠

[٢] النّور، ٣١

[٣] التّوبة، ٩١

[٤] البقرة، ٢٧٣