(امام) ٧ فرمود: مفهوم شرح ايمان، اقرار و سرسپردگى به خداست با اقرارى متواضعانه‌[١] و نزديكى جستن به او و انجام دادن آگاهانه هر واجبى براى او، از بزرگ و كوچك، از حدّ يكتاشناسى و آنچه فرو دست آن است تا آخرين باب فرمانبردارى به ترتيب (از بالا به پايين)، همه همراه (و به موازات) و پيوسته به هم. هر گاه بنده‌اى آنچه را بر او واجب است به گونه‌اى كه به او رسيده و بهمان شرحى كه ما توصيفش كرديم انجام دهد، مؤمن و شايسته صفت ايمان و سزاوار پاداش است. و اين از آن روست كه معنى عبارت «ايمان» اقرار است و معنى اقرار، باور داشتن به فرمانبردارى. پس از اين (مقدّمه) ثابت شد كه همه گونه فرمانبردارى از كوچك و بزرگش به يك ديگر همانند و مقرونند و مؤمن از شمول و صف ايمان بيرون نرود مگر با ترك آنچه بدان شايسته وصف «مؤمن» گشته است. و به راستى كه (اطلاق) نام و معناى ايمان با انجام فرايض پيوسته و ترك معصيتهاى بزرگ و پرهيز از آنها بايسته و شايسته گردد. و اگر (كسى) طاعتهاى كوچك را ترك كند و معصيتهاى خرد را مرتكب شود از (شمول) ايمان بيرون نيست و تا وقتى كه چيزى از طاعتهاى بزرگ را ترك نكرده و چيزى از معصيتهاى بزرگ را مرتكب نشده ترك ايمان نكرده است و تا آنگاه كه چنين نكرده (هنوز) مؤمن باشد زيرا خدا مى‌فرمايد: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَ نُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً- چنان كه از گناهان بزرگى كه شما را از آن نهى كرده‌اند دورى گزينيد ما از ديگر بديهاى شما درگذريم و شما را به مقامى نيكو و بلند در آوريم.»[٢] يعنى آمرزش آنچه كمتر از گناهان بزرگ باشد، و اگر او مرتكب يكى از معصيتهاى بزرگ شود براى تمام معصيتهاى خود، از خرد و كلان، بازخواست گردد و براى همه كيفر بيند و عذاب كشد.

اين است شرح ايمان و وصف آن مؤمنى كه به وجوب سزاوار پاداش است.

(٢)

شرح اسلام‌

امّا معنى شرح اسلام، عبارتست از اقرار به هر طاعتى كه حكمش روان است و انجام دادن آن.

پس اگر اقراركننده به هر طاعتى، به ظاهر اعتراف كند، بى‌آنكه به دل بدان اعتقاد داشته باشد سزاوار نام اسلام باشد و مستوجب دوستدارى ظاهرى است و گواهيش نافذ است و ارث مى‌برد و آنچه مسلمانان راست براى او نيز هست و آنچه بر مسلمانان است بر او نيز باشد.[٣] اين است شرح اسلام. و فرق ميان مسلمان و مؤمن اين است كه مسلمان به راستى وقتى مؤمن است كه در باطن نيز بدان چه به ظاهر ابراز اعتقاد مى‌كند اطاعت ورزد و اگر در ظاهر چنان نمايد (فقط) مسلمان‌

[١] در پاره‌اى نسخه‌ها به جاى« بذلّ الاقرار»،[ بذلك الاقرار- بدان اقرار] آمده است.

[٢] النساء، ٣١

[٣] يعنى از جهت حقوق و تكاليف با ديگر مسلمانان برابر است.- م.