و بازرگانى و زرگرى و چرمسازى و ساختمان و بافندگى و لباسشويى و دوزندگى و ساختن انواع صورتها كه نمونه جانداران نباشد و انواع ابزارهاى گوناگون كه مردم بدان نيازمندند و متضمّن سود و پايدار ماندن آنها و مايه رسيدن به تمام نيازمنديهاى ايشان است، ساختن و آموختن و اشتغال بدانها براى خود يا ديگرى حلال است و گرچه از اين صنعتها و اين ابزارها براى انواعى از فساد و اقسام گناهان (احتمالا) استفاده شود و كمكى به باطل بر ضدّ حق گردد، در ساختن و آموختنش پروايى نباشد. مانند (آموزش) نويسندگى كه (ممكن است) به صورتى از انواع فساد از قبيل تقويت كمك به كارگزارى حكمرانان ناحق‌[١] بكار رود و همچنين است كارد و شمشير و نيزه و كمان و جز آنها از انواع ابزارهايى كه هم در جهات صلاح، هم در جهات فساد بكار مى‌رود و كمك هر دو تواند بود، آموختن و فراگرفتن و مزد ستاندن بر آن و در آن و اشتغال بدان و در آن براى هيچ يك از مردمان كه در او جهات صلاح باشد مانعى ندارد (١) ولى بر همگان حرام است كه در آن تصرّفى كنند تا در جهت فساد و زيان بكار رود و بر آموزنده و فراگيرنده آنها گناه و بازخواستى نيست زيرا در آنها رجحانى نسبت به منافع، در جهات صلاح و پايندگى و بقاى نوع مردم وجود دارد. و گناه و بازخواست (فقط) بر آن كسى است كه آنها را در راههاى فساد و حرام بكار مى‌گيرد و اين از آن روست كه خداوند صنعتى را كه تمامش حرامكارى است و فساد محض از آن خيزد چون ساختن بربطها (تارها) و نى‌ها و شطرنج و هر ابزار بازى و صليبها و بتها را حرام كرده است و آنچه مانند اينهاست از ساختن نوشابه‌هاى حرام و آنچه از آن به دست آيد و در آن فساد محض باشد و در آن هيچ گونه مصلحتى نباشد و خيرى از آن حاصل نشود كه آموختن و فرا گرفتن و بكار بردن و مزد گرفتن بر آن و هر گونه تصرّفى در آن از هر نوع حركتى تمام حرام است مگر اينكه صنعتى باشد كه بكار صنعتهاى (ديگر كه حلالند) بيايد[٢] گرچه در آن تصرّفى شود و نتيجه‌اى در نوعى از انواع معاصى از آن به دست آيد، و شايد چون وجه صلاحى در آن است آموختن و فراگرفتن و بكار بردنش حلال شده ولى در مورد كسى كه آن را در غير وجه حق و حلال بكار مى‌برد حرام است.

اين بود شرح و بيان راه كسب معاش بندگان (خدا) و آموختن تمام راههاى درآمد به ايشان.

(٢)

راههاى خرج كردن اموال و انفاق آنها

(٣) امّا راههاى خرج كردن اموال در تمام گونه‌هاى حلال كه بر مردم در مورد تمام هزينه‌هاى مقرّر واجب است، بيست و چهار راه باشد: هفت راه از آنها ويژه مصارف خود شخص است، و پنج راه مربوط

[١] در پاره‌اى نسخه‌ها به جاى« من وجوه الفساد من تقوية معونة ولاة ولاة الجور»،[ من وجوه الفساد، تقوية و معونة لولاة الجور ...- از انواع فساد براى تقويت و كمك به حكمرانان ناحق ...] آمده است.

[٢] مانند صنعت الكل سازى كه محصولش در صنايع ديگر و پزشكى و نيز به عنوان سوخت و وسيله خنك كردن و غيره بكار مى‌رود.- م.