و فرموده او: وَ إِذِ ابْتَلى‌ إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ‌- و آنگاه كه ابراهيم را پروردگارش به كلماتى آزمود»[١] و فرموده او: وَ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لكِنْ لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ‌- و اگر خدا مى‌خواست خود از كافران انتقام مى‌كشيد (و همه را بى‌زحمت جنگيدن شما هلاك مى‌كرد) ولى (چنين كرد) تا بعضى از شما را به بعضى ديگر بيازمايد»[٢] (١) و هر چه در قرآن به لفظ «بلوى» آمده كه شرحش در آغاز داده شد همه به معنى آزمايش و امثال آن در قرآن بسيار است. و اينها اثبات آزمايش و «بلوى» است. به واقع خداى عزّ و جلّ مردم را بيهوده نيافريده و آنها را سر خود رها نكرده و حكمت خود را بازيچه نشان نداده و اين حقيقت را بدين گفته خود بيان فرموده كه: أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً- آيا چنين پنداشتيد كه شما را بيهوده آفريديم؟»[٣] پس اگر كسى بگويد: مگر خدا سرنوشت بندگان را نمى‌داند كه آنها را آزمايش مى‌كند؟ گوييم، چرا حتى پيش از آنكه كارى كنند مى‌داند چه خواهند كرد و اين بيان اوست كه فرمايد: وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ‌- اگر بازگردانده مى‌شدند، بى‌شك به همانچه از آن نهى شده بودند، برمى‌گشتند»[٤] (امّا) به راستى، آنها را بيازمايد تا عدل خود را بدانها بنماياند، و آنان را جز با حجّت و پس از كار (بدى) كه كنند عذاب نفرمايد و از اين معنى چنين خبر داده است كه: وَ لَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا- و اگر آنان را پيش از آن (آيات بيّنات) به عذابى نابود مى‌ساختيم بى‌شك مى‌گفتند كه پروردگارا چرا پيامبرى به سوى ما نفرستادى؟

...»[٥] و فرموده اوست: وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا- و ما عذابى در كار نمى‌آوريم مگر آنكه پيش از آن پيامبرى برانگيخته باشيم»[٦] و فرموده اوست: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ‌- پيامبرانى را (فرستاد) كه مژده دهندگان و بيم دهندگانند»[٧] پس آزمايش به وسيله توانى است كه خدا به بنده خود داده است و اين است اعتقاد به (حالتى) ميان جبر و تفويض. و قرآن به همين گوياست و اخبار رسيده از امامان كه از خاندان پيامبر ٦ هستند بر همين جارى است.

(٢) پس اگر گويند: دليل اين گفته خدا و امثال آن چيست كه: يَهْدِي مَنْ يَشاءُ* و يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ*- هر كه را خواهد هدايت كند و هر كه را خواهد گمراه سازد»[٨] (به پاسخ چنين) گفته شود:

روند تمام اين آيات بر دو معنى است: يكى اين كه به قصد آگاه ساختن از قدرت اوست، يعنى‌

[١] البقرة، ١٢٤

[٢] محمد ص، ٤

[٣] المؤمنون، ١١٥

[٤] الانعام، ٢٨

[٥] طه، ١٣٤

[٦] الاسراء، ١٦

[٧] النساء، ١٦٥

[٨] مفهوم بسيارى از آيات مانند: آيه ٨ از سوره فاطر و ٣١ از سوره المدثّر.- م.