وَلكِنْ لَّاتَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ.[١] آسمانهاى هفتگانه و زمين و هر كه در آنهاست، او را به پاكى مى‌ستايند، و هيچ چيز نيست، مگر آنكه او را به پاكى ياد مى‌كند.

ذرّه ذرّه عاشقانِ آن كمال‌		مى‌شتابند در عُلّو همچون نهال‌
«سَبّحَ‌للَّهِ» هست اشتابشان‌		تنقيه‌ى تن مى‌كنند از بهرِجان.[٢]

ثالثاً اگر چه «حبّ الهى» بالاصاله به ذات مقدّس اوست، يعنى خود، ذات خويش را دوست مى‌دارد؛ ليكن بالتّبع به خير و كمال آفريدگانش، كه جلوه‌هايى از اويند، با اختلاف مراتب و درجاتى كه دارند، تعلق مى‌گيرد و حُبّ به چيزى، مستلزم حُبّ به آثارِ آن چيز است. بر اين اساس و به مقتضاى حكمت و عنايت او، رساندن آفريدگان به هدفِ مطلوب و غايتِ آنها به دست اوست؛ «بَعَثَهُمْ فى سبيلِ محبّته».

بنا بر اين، كاروان هستى، همچنان كه جلوه حبّ الهى است، در يك حركت حبّى به اراده و مشيّت خداوند، رو به سوى محبوب خويش در حركت و تكاپوست؛ زيرا كه عارفان، معشوق را آغازگرِ عشق و محبّت مى‌دانند و «يُحبُّهُمْ وَ يُحبُّونَه» اشارتى بدين معناست.

عالم از شور و شرِ عشق، خبر هيچ نداشت‌		فتنه‌انگيز جهان، غمزه جادوى تو بود.

(حافظ)

و مقصد نهايى آنها در اين سلوكِ هماهنگ، اوست؛ چه بدانند كه در اين «محرابگه هستى» معبودشان كيست و چه ندانند:

خبردارى كه سيّاحان افلاك‌		چرا گردند گِرد مركز خاك؟
در اين «محرابگه» معبودشان كيست؟		وزين آمدْ شدن، مقصودشان چيست؟
چه مى‌خواهند از اين محمل كشيدن؟		چه مى‌جويند ازين منزل بُريدن؟
همه هستند سرگردان چو پَرگار		پديد آرنده خود را طلبكار.

(نظامى)

[١] - اسراء، آيه ٤٤

[٢] - مثنوى، دفتر پنجم، بيت ٣٨٥٨- ٣٨٥٩.