نظر گرفت كه از مقايسه بين افعال و آفريده‌ها با ذات الهى، از آن جهت كه داراى حبّ به خير و كمال است، انتزاع مى‌شود و چون يكى از طرفين اضافه، داراى قيود زمانى و مكانى است؛ مى‌توان چنين قيودى را براى اراده الهى هم به لحاظ متعلّقش در نظر گرفت.

اراده در اين آيه بر چنين معنايى تطبيق مى‌شود:

انّما امْرُهُ اذا ارادَ شَيئاً انْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ.[١] جز اين نيست كه فرمان او، چون چيزى را بخواهد، اين است كه مى‌گويدش: باش، پس موجود مى‌شود.

حُبّ: دوستى، عشق، علاقه.

سعديا! حبّ وطن گرچه حديثى است صحيح‌		نتوان مرد به سختى كه من اين جا زادم.

برخى از شارحان صحيفه بر آن‌اند كه سخن امام: «سَلَكَ بِهِمْ طريقَ ارادَتِهِ، و بَعَثَهُمْ فىِ سبيل مَحَبَّتِهِ»، اشاره به حركت جوهرى دارد و اينكه كاروان جهان، به سوى مقصد و غايتى روانه است كه غايت آفرينش جهان است؛ يعنى در حقيقت، همه چيز در اين حركت جوياى آن غايت‌اند. «مِنْه الْمبداء وَ الَيه الْمَصير».[٢]

همه هستند سرگردان چون پرگار		پديد آرنده خود را طلبكار.

همه در تكاپويند، تا به كمال برسند و خود را به كامل‌تر از خويش برسانند، جز «واجب‌الوجود»، كه كامل مطلق است. از اين رو، «غايةالغايات» و منتهاى همه حركتها اوست و هر ناقصى در جستجوى كمال، خود را به سوى او مى‌كشاند.

هر كه فِتاد از سرِ پرگار او		جمله چو ما هست طلبكار او
سدره‌نشينان سوى او پَر زنند		عرش‌روان نيز همين در زنند

گر سرِ چرخ است، پُر از طوق اوست‌		ور دل خاك است، پُر از شوق اوست.

(نظامى)

عارفان مى‌گويند: جهان هستى از تجلّى مستمرّ ذات الهى در كسوتِ اسما و صفات، پديد مى‌آيد و برترين بنياد هستى، همانا «حقّ» است كه جانِ جهان است و به كلّيت‌

[١] - يس، آيه ٨٢

[٢] - ترجمه و شرح صحيفه، ص ١٢