٣. روح هر انسانى، حاوى مطالب بسيارى از رويدادهاى دوران حيات است و حوادث ايّام زندگى را به ياد دارد و ارواح دانشمندان، علاوه بر خاطره‌هاى عادى، داراى علوم و فنونى هستند كه در دوران زندگى، فراگرفته‌اند. با رويداد مرگ و جدا شدن روح از بدن، نه تنها اطلاعات و معلومات آدمى محو نمى‌شود؛ بلكه به موجب بعضى از آيات و روايات، روح متوفّا، به گذشته‌هاى خويش وقوف بيشترى پيدا مى‌كند و نيك و بدهاى دنياى خود را بهتر به ياد مى‌آورد.

اگر فرضيّه تناسخ و بازگشت ارواح مردگان به دنيا صحيح بود، بايد همه مردم، كم و بيشْ زندگى دورانهاى گذشته خود، يا لااقل دوره قبل از زندگى كنونى را به خاطر داشته باشند و به يادشان بيايد كه در كدام شهر زندگى مى‌كردند، اهل كدام كشور بودند، با چه زبان سخن مى‌گفتند و چه اشخاصى آنان را دوست يا دشمن مى‌داشتند و ديگر امورى از اين قبيل. ولى در ميان ميلياردها مردمى كه در طول يك قرن متولد شده‌اند، ديده نشده كه حتى يك نفر، دوران گذشته را به ياد داشته باشد و از زندگى پيشينِ خود، سخن بگويد.[١]

چكيده سخن، اينكه تناسخ از نظر دينى و علمى، تصوّرى باطل، و بازگشت ارواح مردگان به دنيا، پندارى نادرست و ناشدنى است. آنچه از سخنان اولياى دين بر مى‌آيد، اين است كه ارواح مردم، پس از مرگ و ترك گفتن بدنهاى اصلى دنيايى، با قالبهايى مثالى- كه شبيه همان بدنها است- در عالم برزخ استقرار مى‌يابند و تا به پا خاستن رستاخيز، به اقتضاى اعمال دنيايى خويش يا در نعمت‌اند يا در عذاب.

امام صادق (ع) فرمود:

فَاذا قَبَضَهُ اللَّهُ- عزَّ و جلَّ- صَيَّرَ تِلْكَ الرُوحَ في قالَبٍ كقالبِه فِى الدُّنيا فَيَأكُلونَ وَ يَشْرَبُونَ فإذا قَدِمَ عَلَيْهِم الْقادِمُ، عَرَفُوهُ بتِلِكَ الصُّوَرةِ التَّى كانَتْ فِى الدُّنيا.[٢] روح مؤمن، پس از آنكه به امر الهى گرفته شد، در قالبى كه شبيه جسد اصلى دنيايىِ اوست، استقرار مى‌يابد. افراد با ايمان، در عالم بعد از

[١] - معاد از نظر روح و جسم، ج ١، ص ٢٨١

[٢] - الكافى، ج ٣، ص ٢٤٥