إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعاً بَصِيراً. إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً.[١] ما آدمى را از نطفه‌اى آميخته (نطفه مرد و زن) بيافريديم. او را مى‌آزماييم و از اين رو، شنوا و بينايش ساختيم. ما راه را به او بنموديم، يا سپاسگزار باشد و يا ناسپاس.

به تعبير ديگر، انسان، آزاد و مختار است؛ امّا اين آزادى را خدا به او داده است و به تعبير فلسفى‌تر آن، انسان، محكوم به آزادى است. يعنى اگر جبرى الهى در مورد انسان وجود دارد، در حقيقت، جبر در «داشتن اختيار و آزادى» است و اگر تقدير و مشيّتى هم از سوى پروردگار متعال وجود دارد، اين است كه انسان بايد با «آگاهى و آزادى»، «خود» انتخاب كند.[٢]

در اين محدوده‌هايى كه پديده‌هاى عالم در قلمروِ آفرينش خود دارند، نه انسان و نه هيچ موجود ديگر، نبايد خود را فرمانرواى مطلق و بى منازع در منطقه محدود خويش بدانند؛ چرا كه اگر خدا بخواهد، خواست او را در همين منطقه محدود نيز خنثا و بى‌اثر مى‌كند:

إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ.[٣] هر آينه، پروردگارت در كمينگاه است.

چه بسا فرمان او بيايد و نتيجه تلاشهاى يك فرد يا گروهِ مغرور را چنان بر باد دهد كه براى هيچ كس، قابل پيش‌بينى نباشد، و عاملى هشيار كننده براى انسانها گردد و به آنها بفهماند كه حتّى در قلمرو قدرت و سازندگى خويش نيز بايد همواره به سايه مشيّت و اراده الهى، كه در همه جا گسترده است، توجّه داشته باشند.

در قرآن كريم نمونه‌هاى فراوانى از اين فرمان را مى‌بينيم كه به طور صريح ناظر به همين معناست:

إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ.

وَلَا يَسْتَثْنُونَ. فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِّن رَّبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ. فَأَصْبَحَتْ‌

[١] - انسان، آيه ٢- ٣

[٢] - شناخت اسلام، ص ١٦٩

[٣] - فجر، آيه ١٤