انتزاعى مى‌انديشند و در پيچ و خم استدلالها دست و پا مى‌زنند يا اينكه در آزمايشگاهها با پاره‌اى از اجزاى سطحى طبيعت سروكار دارند و عارفانِ سالك كه با پالايشِ نفس، به تحوّل باطنى و قلبى دست يافته، به گذر از باطل به سوى حق، و عروج از تنگناى ظلمت به گستره نور مى‌انديشند، تا با مشاهده مستقيم، به دريافت حقايق نايل گردند، به اين محدوديت، پى‌برده، بدان اذعان كنند؛ همچنان كه سيّد و سالار اهل معرفت، به عجز و ناتوانى خود از شناخت درخورِ قياسِ حق تعالى، اذعان نمود و در مقام توصيف خداوند فرمود:

لا احْصى‌ ثَناءً عَلَيكَ انْتَ كما اثْنَيْتَ عَلى‌ نَفْسِكَ. تو را ستايش نمى‌توانم كرد. تو آنچنانى كه خود، خويشتن را ستوده‌اى.

جهان، مُتفّق بر الهيّتش‌		فرومانده از كُنهِ ماهيتش‌

بشر، ماوراى جلالش نيافت‌		بصر، منتهاى جمالش نيافت‌
نه ادراك در كُنه ذاتش رسيد		نه فكرت به غور صفاتش رسيد
توان در بلاغت به سَحْبان‌[١] رسيد		نه در كُنه بى چونِ سُبحان رسيد
كه خاصان در اين ره، فَرَس رانده‌اند		به «لااحْصى» از تگ، فرو مانده‌اند.[٢]

اگر چه برخى از مدّعيان معرفت، پا را از حدّ خويش فراتر نهاده، با قطره‌اى از زلال معرفت كه در جانشان ريختند، سُكر و مستى بر آن غالب شده و در چنين حالى مشاعرِ طبيعى و حواسّ مادّى‌شان از كار افتاده و سخنانى را گفته‌اند كه براى برخى از اهل تصوّف نيز گويا چنان گران آمده بود كه وى را از فرعون، بدتر دانسته بودند. در حكايات آمده است: روزى جلال الدين مولاناى روم با جمع مريدان، سوار بر اسب، از بازار قونيه مى‌گذشت. درويشى ندا كرد كه: مولانا! مرا سؤالى است.

گفت: باز گوى تا به جواب آن، همه بهره گيرند. گفت: محمّد ٦ برتر بود يا بايزيد؟

مولانا گفت: اين چه سؤالى است، كه بايزيد، از امّت محمّد ٦ بود و مقام سلطانى از تاج‌

[١] - سحبان بن زُمَر وائلى، معروف به« سحبانِ وائل»، خطيب مشهور عرب، در فصاحت ضرب المثل بوده است و در سال ٥٤ ق، در گذشته است.

[٢] - بوستان، ص ٣٥