یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦٥ - جامعه و تاریخ

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٤٦٤

برای این جهت رجوع شود به تفسیر المیزان جلد ٤، ذیل آیه «یا ایها الذین آمنوا اصبروا و صابروا و رابطوا و اتقوا اللَّه لعلکم تفلحون» (آل عمران/ ٢٠٠).

٩. اگر از قرآن استنباط شود که جامعه در عین اینکه مرکب حقیقی است، افراد جامعه مجبور نیستند، آزادی آنها محفوظ است، معلوم میشود قرآن همان نوع سوم ترکیب را که نه اتحادی مطلق است و نه ماشینی پذیرفته است، مثل آیه «ان اللَّه لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بأنفسهم».

١٠. آیاتی که دلالت میکند مردم در دنیا سرنوشت مشترک دارند دلیل بر ترکیب جامعه [١] است، اعم از ترکیب حقیقی و ماشینی.

این آیات باید قبل از آیات نمره ٩ آورده شود و صرفاً دلیل بر ترکیب قرار گیرد و نه بیشتر.

و آیاتی که در عین حال میگوید: لا یضرکم من ضلّ اذا اهتدیتم دلیل استقلال فرد است در مقابل جامعه و نوعی امر بین الامرین است.

همچنان که آیاتی که از سنت یاد میکند دلیلی بر ترکیب جامعه است و آیاتی که از شخصیتها و یا نقش توده و عامه یاد میکند دلیل بر استقلال است و مجموعاً نوعی امر بین الامرین است، و همچنین آیاتی از قبیل: الذین تتوفیهم الملائکة ظالمی انفسهم ... یا ذیل آیه «او تقولوا انما اشرک آباؤنا» و آیات تقلید عموماً، بلکه آیات مسئولیت عموماً.

١١. رجوع [شود] به درسهای مارکسیسم در قم، درس ١١، ١٢ و ١٣، مخصوصاً درسهای ١٢ و ١٣.

١٢. در درسهای مارکسیسم [٢]، درس ١١ گفتیم که بعضی میگویند قوانین تاریخ قابل کشف نیست، بلکه تاریخ قانون ندارد،