یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٦٨ - یادداشت مفهوم تکامل در تاریخ - جلسه اول

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٣٦٧

١٥. مسئله خلأ آرمانی

١٦. اگر مقصود از پیشرفت سعادت و آسایش است، نه. [بشر پیشرفت نداشته است.]

١٧. رجوع شود به بحثهای «مارکسیسم» در قم، درس ٨، ص ٩٥ (نوشته آقای نبوی).

١٨. آنچه در شماره ٦ گفته شد راجع به نظریه فرهنگ ملی و فرهنگ یگانه انسانی، از نظر غایت تکامل در جنبه انسانی و مهدویت اسلامی، فوق العاده مهم است. در دو قسمت باید بحث شود.

یکی اینکه فرهنگ انسانی در ذات خود یگانه است (فرهنگ فطری) و یا چندگانه و چندخونی و چندنژادی و این چندگانگی را چندگانگی تاریخ ساخته است (در مقابل اصل فطرت) و یا در طبیعت خود یگانه است به حکم فطرت یگانه انسان و چند گانگی امری عرضی است و تاریخ نقش ذاتی ندارد؟ دوم اینکه اسلام آیا فرهنگ یگانهای را میپذیرد و هدفش فرهنگ یگانه است یا آنکه اسلام میخواهد برادری میان فرهنگهای چندگانه به وجود آورد؟

از این جهت در بحث تکامل این مطلب باید مورد توجه قرار گیرد که آیا جهان به سوی فرهنگ یگانه میرود و یا به سوی فرهنگ چندگانه؟ این مسئله با مسئله مهدویت و وحدت جهانی نیز فوق العاده مرتبط است. در مقالههای «بازگشت به خویش» و بهطور کلی در ملیت پرستیهای نوع جدید که ماهیت فرهنگی به آنها میدهند، میخواهند فرهنگ را اولًا مولود تاریخ محض بدانند نه مولود فطرت در جریان تاریخ (همچنان که انسان را صرفاً مولود تاریخ میدانند)، ثانیاً فرهنگ انسانی را چند ماهیتی میدانند نه تک ماهیتی. این بحث، فوق العاده مهم و قابل بررسی است.