یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٩٢ - مفهوم تکامل در تاریخ - تعریف، هدف و مقصد

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٣٩١

اصلًا دلخواه نیست- که ذاتی دینامیک به چیزی استاتیک برسد ...

(ص ٥٥) تکامل را شما در همه جای دنیا میتوانید به چشم ببینید ...

واقعیت تکامل انکارناپذیر است. تکامل را در همه جامعهها میبینیم و جامعههایی داریم که در راه تکامل از جامعههای دیگر پیشرفته ترند و این به ما اجازه میدهد که نتیجه بگیریم و امیدوار باشیم که هم این جامعهها پیشتر بروند و هم جامعههای دیگر به آنها برسند و سرانجام انسان به دورانی برسد که سرنوشت تاریخی اوست.

ضرابی: این پیشرفتها ظاهری است، پیشرفت در عمق هستی نیست، چنان که اگر ما در یک جامعه بیطبقه آقای مارکس زندگی کنیم باز هم این دغدغهها و التهابها و اضطرابهای انسان باقی خواهد بود، باز انسان با خودش تنهاست (ص ٥٦) (پس راه منحصر به خودکشی است).

اینکه خویی گفت که آنچه واقعیت دارد تکامل است نه کمال؛ کمال، مفهومی است استاتیک و تکامل واقعیتی است دینامیک؛ باید گفت آنچه واقعیتی است دینامیک شیء متکامل است نه خود تکامل که مساوی است با حرکت اشتدادی. در اینجا بحث معروف نسبت حرکت به مقولات که در اسفار و غیره طرح شده، قابل طرح است که اولًا آیا آنچه متکامل است موضوع حرکت- مثلًا جسم در حرکات عرضیه- است یا خود مافیه الحرکه نیز متکامل است آنچنان که گفته است: «هل التسود عبارة عن اشتداد السواد او اشتداد الجسم فی سوادیته» و ما ثابت کردیم که هر دو مطلب درست است. ثانیاً اینکه میگوید کمال مفهومی استاتیک است، غلط است. کمال که مساوی با وجود است تقسیم میشود به کمال ثابت و سیال. در هر تکامل یک کمال تدریجی است، و شیء متکامل در حرکت تکاملی خود در هر آن دارای یک فرد یا نوع بالقوه است که آن نوع و یا آن فرد نسبت به فرد و نوع آنِ قبل کاملتر است ولی این افراد یا انواع، انواع و افراد بالقوهاند نه بالفعل، یعنی به نحوی است که اگر شیء متکامل در هر آن متوقف بشود آن فرد کامل نسبی یا نوع نسبی در آن مرتبه تثبیت