یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧٦ - زمان و مقتضیات آن

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ١٧٥

هیچ کدام از تغییراتی که محصول علم و منطبق با مصالح عالیه انسانی است وجود ندارد که با دین که راه زندگانی است منطبق نباشد. آنچه از مقتضیات زمان با دین منطبق نیست، آنهاست که محصول انحراف زمان یعنی جاه طلبیها، شهوترانیها، پول پرستیها، افزون طلبیها و یا محصول جهالت و اشتباه است. حالا شما بیایید مواردی را نشان بدهید که پیشرفتهای واقعی بشر با دین منطبق نیست [١].

٣٧. باقی میماند این مطلب که پیشرفتهای واقعی بشر، روابط افراد را با یکدیگر عوض میکند. وقتی که روابط افراد عوض شد قانونی که برای روابط جدید وضع میشود باید عوض شود.

فرقی که میان قوانین طبیعی و قوانین موضوعه هست این است که در قوانین طبیعی روابط میان اجزاء طبیعت همیشه یکسان است، اما روابط میان افراد بشر- چون اجتماع، متطور و متکامل است- تغییر میکند. لهذا قوانین بشری متغیر است و قوانین طبیعی ثابت است. مثلًا یک وقت هست که کالایی در کشور تولید نمیشود، قانون اجازه میدهد که از فلان کشور وارد شود، زمان دیگر خود کشور تولید کالا میکند، باید ورود کالای خارجی که موجب خروج ارز میشود ممنوع گردد. از این قبیل است اعزام محصل به خارج: یک زمانی که [کشور] دانشگاه مجهزی ندارد اعزام دانشجو به خارج را مجاز میکند و زمانی دیگر که وسیله در خود کشور وجود دارد اعزام دانشجو را تحریم و ممنوع میکند، میگوید در آن زمان که مجاز بود درست بود، در این زمان هم که ممنوع است باز درست است.

در جواب میگوییم اولًا قوانین دینی بر چند قسم است: بعضی

---

[١] از اینجا به یک نکته مهم در باب تربیت خصوصاً تربیت کودک باید توجه کرد و آن بیدار کردن قوه نقادی اوست. یکی از ارکان حفظ شخصیت، قوه نقادی است خصوصاً در برابر مظاهر تمدن جدید. تنها ملتهایی توانستند در مقابل عظمت خیره کننده اروپا خود را حفظ کنند که در ملت خود استقلال فکر و قوه نقادی را بیدار کردند، در نتیجه فی المثل یک ژاپنی ژاپنی بودن خود را ننگ و عار ندانست.