اما اگر برای اجتماع یک موتور بشناسیم که مادی نیست، یعنی نه خودش ماده است مثل غذا و نه تعلق دارد به ماده مثل مقام و جمال، در آن صورت میبایست تنازع وجود نداشته باشد یا آنکه منشأ تنازع عدم تشخیص و اشتباه باشد، آنطور که عرفا میگویند.

البته وجود تنازع قابل انکار نیست، پس باید حمل به جهالت و اشتباه بشود.

لازمه چند موتوره بودن (برخی مادی و برخی معنوی) این است که قبل از هر چیز وجود انسان صحنه تنازع باشد

اما اگر اجتماع را چند موتوره بدانیم، بعضی مادی و بعضی معنوی، و امور مادی کوشش میکند به جلب منافع و امور معنوی کوشش میکند که حق و خیر از دست نرود، باید قبول کنیم قبل از آنکه اجتماع صحنه تنازع باشد درون انسان صحنه کشمکش است، و اجتماع نیز هم صحنه تعاون است بالاصاله و هم صحنه تنازع.

راه اثبات یک موتور و یا چند موتور بودن و راه اثبات مادی و معنوی بودن

د. از چه راه باید بشناسیم این موجود یک موتوره است یا چند موتوره؟ البته از راه آثار و تقدم بعضی بر بعضی. پس به همان دلیل که مثلًا فروید نظر اقتصادی مارکس را رد میکند و شاگرد فروید نظر فروید را، ما نیز از راه آثار و تجلیات عینی میتوانیم اولًا نظر معنوی بودن بعضی موتورها را اثبات کنیم، آنطور که ابن سینا اثبات کرده است، ثانیاً نظر الهی بودن و خالی از خود بودن بعضیها را اثبات کنیم.

توبه، فداکاریها، ایثارها، وجود شخصیتهای بارز مثل امیرالمؤمنین و سیدالشهدا دلیل بارز این نظر میباشند.

این که از کجا آغاز کنیم، طبق نظر مادی و الهی فرق میکند

ه. راه اصلاح بشر طبق نظر معنوی با نظر مادی متفاوت است.

طبق نظر معنوی باید از اصلاح نفوس آغاز شود و طبق نظر مادی مارکسیستی تفاوت طبقاتی را باید از میان برد.

و. کمونیستها که یک روز دین را عامل تخدیر میشمردند، امروز میپذیرند که لااقل در الجزایر یک نیروی محرک است.

آیا اسلام امروز میتواند نیروی محرک باشد؟

١٥. راجع به اینکه اسلام در حال حاضر میتواند یک نیروی محرک در کشورهای اسلامی باشد، باید دید اسلام چه چیزهایی عرضه میدارد. اسلام عدالت و جهاد و مبارزه با تبعیض به علاوه