یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٤٥ - یادداشت فلسفه تاریخ از نظر اسلام - سخنرانی در دانشکده الهیات مشهد در ١١ ذی القعده ٩٢

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٥٤٤

قوم و جماعت

٢. آیا جماعت و قوم از نظر قرآن سرگذشت بهم بافته و در نتیجه سرنوشت مشترک دارند و حتی در آنچه مربوط به این زندگی است تر و خشک احیاناً (اگر خشک غالب باشد) با هم میسوزند؟ بلی چنین است. قرآن در آیات زیادی روی «قوم» و «امت» تکیه کرده است. لکل امة اجل اذا جاء اجلهم ... (رجوع شود به المیزان ج ٤ ص ١٠٢ و ج ٨ ص ٨٥ و ج ١٠ ص ٧١- ٧٣ و ج ١٨ ص ١٩١ و ج ٧ ص ٣٣٣). ر. ک: فلسفه تاریخ از نظر قرآن- دانشگاه شیراز، شماره ٨.

٣. آیا سرنوشت اقوام روی یک نظام مشخص و قطعی علّی و معلولی است، قانون است، کلّیت دارد یا نه؟ آری، بر خلاف نظر اشاعره و بر خلاف نظر کشیشان امثال بوسوئه [١]: سنة اللَّه التی قد خلت من قبل و لن تجد لسنة اللَّه تبدیلًا ...، و قضینا الی بنی اسرائیل فی الکتاب لتفسدن ...، و ان عدتم عدنا ... درباره فرعونها میگوید: ذلک بأن اللَّه لم یک مغیراً نعمة انعمها علی قوم ...

٤. آیا اسلام روی مسئولیت فرد تکیه دارد و فرد را آزاد میداند و اراده آزاد انسان را حاکم بر اوضاع اجتماعی میداند یا وجدان انسان، اراده انسان، ایمان انسان را پرتوی، مجلایی، مظهری، تابعی از اوضاع محیط طبیعی و اجتماعی میداند؟ آیا اصالت انسانی است یا نه؟ جواب: اصالت انسانی است؛ در عین اینکه میگوید: الناس بزمانهم أشبه منهم بآبائهم، روی فرد تکیه میکند.

٥. آیا انسان را اصیل میداند و تاریخِ انسان را ساخته اختیاری خود انسان میداند؟ آیا تاریخ انسان مادی است یا غیرمادی [٢]؟

جواب این است که تاریخ انسان از نظر اسلام یک موجود مرکب از ماده و روح است، به دلیل دعوتهای اسلامی که روی هر دو موضوع