یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٠٤ - فلسفه تاریخ - موتور اجتماع و موتور تاریخ

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٥٠٣

داشته: نهضتهای سیاسی، علمی و فرهنگی، ادبی، دینی، هنری، صنعتی، اقتصادی. در این که این نهضتها متفاوت است شکی نیست.

انواع نهضتها

به همان دلیل که سیاست غیر از علم و علم غیر از ادب و همه اینها غیر از دین و همه اینها غیر از هنر و همه آنها غیر از اقتصاد است که بحثی نیست، کما اینکه در این که همه اینها به هم ارتباط و پیوند دارد باز بحثی نیست. در همه نهضتهای سیاسی خصوصاً در مشرق ریشه دینی میتوان پیدا کرد، نهضتهای ادبی همینطور.

ولی یک مطلب هست و آن اینکه آیا ریشه و نیروی اصلی که همه این مظاهر مختلف را به وجود میآورد و این چرخهای عظیم را به حرکت درمیآورد یک نیروست و چرخها و مدارها متفاوت است یا اینکه چند نیروست؟ اگر یک نیروی اصیل است، آن یک نیرو چیست و اگر چند نیروست چه چیزهاست؟

رابطه محرک اصلی با مقیاس ارزش

١٠. هر چیزی را ما محرک اصلی و مبدأ اصلی چرخهای تاریخ و اجتماع بدانیم، همان چیز مقیاس ارزش امور اجتماعی است از جنبه مثبت و از جنبه منفی. در سایر محرکات جهان شاید این مطلب بی معنی باشد که همان محرک مقیاس ارزش شمرده شود ولی در محرک تاریخ این مطلب معنی دارد، زیرا چنانکه قبلًا نقل کردیم از ابن سینا و دیگران این محرکات به معنی بواعث و انگیزههای اصلی است، یعنی جنبه هدفی و غایی دارد. وقتی که میگوییم محرک اصلی چیست، یعنی هدف اصلی تاریخ و اجتماع از این حرکات چیست، علت غایی چیست؟ و البته علت غایی از علت فاعلی منفک نیست، یعنی اگر گفته میشود فلان چیز علت فاعلی است و فلان چیز علت غایی است نباید چنین فرض کرد که علت فاعلی و غایی از هم جدا هستند. علت غایی مکمل و متمم و موجب فعلیت یافتن قوه فاعلی است و چون معنی فاعل اصلی و محرک اصلی تاریخ عبارت است از هدف اصلی و غایت اصلی تاریخ، و غایت و هدف است که ارزشها را معین میکند پس ارزشهای واقعی اشیاء را همان محرک اصلی یا محرکات اصلی معین میکند هم از جنبه مثبت و هم از جنبه منفی؛