یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٤١ - فلسفه تاریخ در قرآن - عهدها و دوره ها

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٥٤٠

احترام به قانون به وجود میآورده است و از طرف دیگر تفرق در عقاید و فرقه فرقه شدنها و تعدد مسلکها را از بین میبرده و تبدیل میکرده به مسلک واحد. و ان هذا صراطی مستقیماً فاتبعوه و لا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبیله.

و. تکامل عهدها، نسخ و تکاملها. قرآن میفرماید: فبعث اللَّه النبیین مبشرین و منذرین و انزل معهم الکتاب [١] ... میدانیم که مقصود از کتاب، جنس است و مراد قانون و شریعت است. اینجا این پرسش پیش میآید: چرا پیامبران صاحب شرایع پدید آمدند؟ چرا همه کتاب نوح و شریعت نوح را احیا نکردند؟ جواب این است: به علت اینکه اختلاف نوع اول، به عبارت بهتر موضوع اختلاف نوع اول و بالتبع انواع اختلافات تنوع و تکامل و پیچیدگی پیدا میکرد و نیازمند به قانون جدید بود.

ز. هرچند شرایع، مختلف و متنوع بودهاند ولی همه شاخههای یک حقیقت بودهاند که تکامل یافته است و آن همان است که قرآن آن را «اسلام» مینامد، از آدم تا خاتم اسلام است.

علیهذا جانشین شدن شرایع به جای یکدیگر از قبیل جانشین شدن ضدی به جای ضد دیگر نیست، به اصطلاح از نوع تکامل اضداد نیست، بلکه از قبیل تکامل علوم است، از قبیل تکامل یک انسان است در کلاسهای متوالی.

ح. تکامل شرایع به دو گونه ممکن است ادامه یابد: افقی، عمودی. تکامل افقی به همین شکل که شریعتی جانشین شریعت دیگر گردد، قانونی جای قانون دیگر را بگیرد. تکامل عمودی این است که اصول جای فروع مستنتجه را بگیرد، اصولی که به منزله خطوط اصلی تکامل بشری است، و به این وسیله شرایع و قوانین ختم گردد. ولی البته همانطور که در مقاله «ختم نبوت» گفتهایم