یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٧٩ - مفهوم تکامل در تاریخ - تعریف، هدف و مقصد

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٣٧٨

است.

در کتاب جدال با مدعی، تکامل را به معنی افزایش امکانات تعریف کرده است. بدیهی است که مقصود از امکانات در اینجا امکانات فاعلی است که به واسطه افزایش وسایل و ابزارها و کاهش موانع رخ میدهد. غالباً این معنی در تکامل اجتماعی استعمال میشود که یک جامعه هنگامی که از نظر ابزارهای فنی و تشکیلات و نظامات اجتماعی و امکانات علمی به حدی برسد که قدرت و توانایی بیشتری پیدا کند، میگویند تکامل یافته است. ولی باز باید دید که امکانات برای چه؟ پس عمده این است [که] آن جهت و آن کمال که امکانات تحصیل او منظور است شناخته شود و الّا صِرف قدرت از آن جهت که قدرت است نباید کمال شناخته شود.

بعضی دیگر مثل لکنت دونوئی در بحث «تکامل» صفحات ...

روی مسئله استقلال و آزادی، زیاد تکیه کرده است و میگوید موجود هرچه متکاملتر بشود استقلال و آزادیاش از اسارت محیط بیشتر میشود. این، نکته اساسی است. انسان به همین جهت از حیوان و گیاه کاملتر است. گیاه نسبت به جماد استقلال و آزادی دارد، حیوان که متحرک بالاراده است نسبت به گیاه، و انسان به حکم عقل و اراده نسبت به همه اینها.

ولی نکته اساسی بنا بر این تعریف این است که انسان به معنی نوع انسان در مقابل طبیعت مسلماً تکامل پیدا کرده یعنی به استقلال و آزادی بیشتری رسیده است و همه در پرتو پیشروی علم و تکنیک است. تشکیلات اجتماعی نیز موجب استقلال بیشتر در مقابل طبیعت شده است. ولی آیا انسان در مقابل [انسانهای دیگر] و انسان در مقابل حیوانیت خودش هم تدریجاً به همان نسبت به استقلال و آزادی رسیده یا بیشتر به اسارت کشیده شده است؟ حتی پیشرفت تشکیلات و نظامات همانطور که سبب تجزیه انسان [و] از خود بیگانگی انسان شده است، استقلال و آزادی انسان را در