یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٠٢ - تکامل اجتماعی انسان در تاریخ

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٤٠١

ساختمان که در حال اتمام است نه در حال تکامل.

از قضا در یک آیه از آیات قرآن مجید هردو لغت آمده است و آن همان آیه معروف است که به مناسبت تعیین امر امامت نازل شد:

الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا یعنی امروز، دین را برای شما کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را (به عنوان یک دین تمامیت یافته و به کمال رسیده) برای شما پسندیدم.

دین از نظر مجموع مقررات به منزله یک «کل» است که قابل «تمامیت» است. هر دستوری به نوبه خود نعمت است. با آخرین دستور، نعمت اتمام میشود.

ولی نظر به اینکه بدون امام و رهبر معنی و حقیقت دین تحقق نمییابد، به وسیله امام و رهبر است که انسانها به روح و حقیقت دین نایل میگردند، با تعیین امامْ دین کامل میگردد.

کمال و پیشرفت

آیا کمال و پیشرفت مفهومهای مساوی دارند؟ البته نه. هر تکاملی پیشرفت هست اما هر پیشرفتی تکامل نیست. اگر یک سپاه در سرزمینی بجنگد و قسمتی از سرزمینی که در اشغال دشمن است بگیرد، گفته میشود آن سپاه در حال پیشروی است، گفته نمیشود در حال تکامل است، همچنان که درباره یک بیماری مثلًا سرطان یا سل گفته میشود در حال پیشروی است و گفته نمیشود در حال تکامل است، چرا؟

برای اینکه در مفهوم تکامل، تعالی خوابیده است، برخلاف مفهوم پیشرفت که در مورد یک گسترش افقی و همسطح هم صادق است.

از اینجا معلوم میشود که ممکن است جامعهای پیشرفت کرده باشد ولی تکامل نیافته باشد و همچنین است کلمه توسعه.

علیهذا اگر بعضی دانشمندان در اینکه برخی پیشرویهای تاریخ