یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢١٦ - قوانین اسلام و مقایسه آن با توسعه و تحول دنیای جدید

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٢١٥

چگونه میتوانند همزیستی داشته باشند. قانون، قالب و کادر است، یک موجود سیال و نامی و بالنده را در یک قالب و کادر ثابت چگونه میتوان قرار داد؟ اشکال این است که یا سیال باید دست از خاصیت سیلان خود بردارد و یا ثابت سیال گردد، و هیچ کدام هم میسر نیست؛ نه اسلام را میتوان تغییر داد و نه جلو تغییر زندگی را میتوان گرفت و به اصطلاح با جبر تاریخ نتوان مبارزه کرد.

مشکل همزیستی این متغیر و ثابت برای ما در اینجا همان قدر اشکال تولید میکند و راه حل سختی را پیش پای ما میگذارد که ربط متغیر به ثابت و حادث به قدیم در فلسفه الهی برای فلاسفه.

چنان که میدانیم از جمله مشکلات در فلسفه که از قانون امتناع انفکاک معلول از علت تامه ناشی میشود [این است] که علت حادث باید حادث باشد و علت قدیم قدیم، علت متغیر باید متغیر باشد و علت ثابت ثابت، پس چگونه است که حادثات و متغیرات عالم منتهی میگردند به قدیمها و ثابتها، و اساساً اگر علت حادث لازم باشد که حادث باشد لازم میآید که هیچ چیز موجود نشود. برای این بحث رجوع شود به اسفار مباحث قوه و فعل و حرکت، و به النجاة مباحث الهیات، فصل «فی التجرد لاثبات واجب الوجود و بیان أن الحوادث تحدث بالحرکة و لکن تحتاج إلی علل باقیة و بیان أن الاسباب القریبة المحرکة کلها متغیرة» ص ٢٣٧ ... البته در آنجا به عقیده حکما رابط حقیقتی است که از یک وجهه ثابت است و از یک وجهه متصرم و به عقیده امثال بوعلی آن حقیقت نفس حرکت است (البته حرکت دائم فلک) و به عقیده صدرالمتألهین رابط، طبیعت جوهری است که ذاتش عین تغیر است.

و باز مسئله دیگر در فلسفه هست در باب حرکت جوهریه که حرکت نظر به اینکه عین تغیر است و حدوث و فنا در آن بهم آمیخته است، نیازمند به موضوع باقی است که رابط مراتب حرکت باشد و به همین دلیل به عقیده بوعلی حرکت در جوهر محال است. امثال صدرا در عین اینکه معتقدند که صور جوهریه بنا بر اصالت وجود یک