یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٥٧ - تاریخ - آیا طبیعت تاریخ مادی است؟

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٤٥٦

پس باید دید آیا این آیات مفهوم «لکل فرعون موسی و لکل موسی فرعون» را بیان میکند یا صرفاً تقابل دو گروهِ به کمال ایمان رسیده و گروه منحط و ساقط در حیوانیت را ذکر میکند.

١٤. در درسهای مارکسیسم در قم (درس ١٢، ص ١٥٥) این بحث را طرح کردهایم که گفتهاند ماتریالیسم تاریخی یعنی برداشت تاریخی از اقتصاد و برداشت اقتصادی از تاریخ، یعنی تاریخ هویت و ماهیت اقتصادی دارد و اقتصاد (و جامعه) وجود تاریخی (دیالکتیکی). پس اگر به «ماهو» سؤال شود، جوابْ جنس و فصلی مادی است، از قبیل اینکه اسلام چیست؟ نمودی مذهبی از یک مرحله اقتصادی در جامعه عربستان. نهضت پروتستانتیسم چیست؟

باز، نمودی مذهبی از یک جریان اقتصادی در اروپا. اقتصاد جوهر است و غیر او عرض، اقتصاد بود است و غیر او نمود.

در درس ١٣، ص ١٧١ گفتهایم: ماتریالیسم تاریخی یعنی تاریخ هویت مادی دارد و اقتصاد وجود تاریخی (دیالکتیکی) و جنبههای غیر مادی تاریخ اصالت ندارد، روح تاریخ اقتصاد است، جنبههای غیر مادی جلوهها و تجلیات و نمودها و آثار و توابعی است از واقعیت جوهری مادی تاریخ. همانطور که در جهان، ماده اصل است و روح جلوه و انعکاسی از ماده است، در تاریخ و جامعه هم اقتصاد اصل است و جنبههای غیرمادی توابع و انعکاساتی است از آن اصل. همانطور که فرد انسان هویت مادی دارد و تحت تأثیر محرکات مادی است و احیاناً در اثر عادت [١]، تلقین، تحت تأثیر محرکات معنوی واقع میشود و آن محرکات معنوی اصل نیستند و جهت اصلی زندگی را آنها تعیین نمیکنند و در عین اینکه اصل نیستند و نقش اصلی را بر عهده ندارند، محرکات مادی را (ولو موقتاً) تحت تأثیر قرار میدهند، اما جبر حیات را محرکات مادی تعیین میکنند، جامعه نیز هویت مادی دارد و تحت تأثیر محرکات مادی