یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٨٨ - مفهوم تکامل در تاریخ - تعریف، هدف و مقصد

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٣٨٧

خویی: انسان در طول تاریخ سرگشته بوده است ... اما سرگشتگی سرنوشت انسان نیست، ساخت جامعههای انسان در طول تاریخ غلط بوده، اما انسان پیوسته کوشیده تا سازمان زندگانی اجتماعی خود را بهتر کند و بهتر کرده، یعنی انسان در بستر زمان تکامل پیدا کرده.

ضرابی: تکامل را تعریف کنید.

این قسمت، خلاصه با جابه جا شدن الفاظ است

خویی: ... تکامل در معنی تاریخی و انسانی (نه در معنی داروینی و بیولوژیک) یعنی افزایش امکانات در هر زمینهای: مادی و معنوی.

ضرابی: ولی به موازات افزایش امکانات، افزایش تنهاییها و دلهرهها و ترسها و دغدغهها هم بوده. همانطور که قابیل هابیل را کشت، امروز هم مردم یکدیگر را میکشند بهطور مدرنتر، با کلمات شیکتر و روشهای نوتر. بشر همان حیوانی بوده که هست. افزار کشتار تکامل پیدا کرده اما نفس کشتار، نفس قتل و حیوانیت تغییر نکرده است. آن با چوب و سنگ میکشت و این با موشک. (رجوع شود به ص ٣٧٨)

خویی: اما چرا کشت و کشتار همچنان در کار است؟ این به علم و صنعت مربوط نیست، به ایدئولوژیهای فرمانروا بر انسان در جهان گذشته و کنونی مربوط میشود. از آنجا که در این جامعهها تضاد در کار بوده [١]، همیشه یک طبقه کوشش کرده تا طبقه دیگر را زیر سلطه ظالمانه خودش داشته باشد، کشت و کشتار و دیگر بدبختیهای اجتماعی در کار بوده و هست و تا هنگامی که این تضادها در متن و بطن جامعه وجود داشته باشد همه این پریشانیها و نابسامانیها در کار خواهد بود [٢]. اما از اینکه همیشه چنین بوده نمیشود نتیجه گرفت که

---

[١] پس ١١٠ میلیون کشتار در شوروی و کشتارهای وحشیانه در لهستان چرا؟ مجمع الجزایر گولاک کارش چیست؟ اساساً دیوار آهنین برای چیست؟[٢] پس باید قبول کرد که زندگی با همه تکامل در بعد فنی و بعد اداری و حتی بعدعلمی، در بعد اخلاقی و معنوی و در بعد آسایش که معلول جمع همه این ابعاد است تکامل نیافته است، نه اینکه تکامل یافته ولی ارزش اخلاقی و آسایش که نتیجه ماده و معنی است وجود ندارد.